به بهانه ۱۲ اردیبهشت ؛ روز معلم
بازخوانی جنبش صنفی معلمان در سال ۱۳۴۰
«معلم اند، نه اخلال گر»
از اولین اعتراضات وسیع و تاثیرگذار معلمان ایران که برای مطالبات صنفی و احقاق حقوق خود به خیابانها آمدند، بیش از نیم قرن میگذرد.در بهمن سال ۱۳۳۹ تشکل صنفی آن روز معلمان یعنی «کلوپ مهرگان» به ریاست آقای درخشش بیانیهای صادر و در آن خواهان افزایش حقوق آموزگاران شد. در پی این بیانیه آموزگاران سراسر کشور با جمعآوری طومارهایی به پشتیبانی از این بیانیه پرداختند. در مقاله ای که در اسفند ۳۹ در روزنامه ی کیهان به چاپ رسیده چنین نوشته شده بود:
« معلمین می گویند حقوق یک دبیر سابقه دار لیسانسه کم تر از حقوق یک مستخدم جزء در سازمان برنامه یا شرکت ملی نفت است و ما خودمان مکرر نوشتیم که حقوق یک معلم کم تر از حقوق یک راننده دولتی و به مراتب کم تر از یک راننده ی تاکسی است.»
« … یک لیسانسه در وزارت فرهنگ ماهی ۴۰۰ تومان می گیرد ولی لیسانسه دیگر با همان تحصیلات و پایه معلومات در یک سازمان دولتی دیگر ۲۵۰۰ تومان دریافت می کند…»هستند کسانی که «… بعد از ۸ سال خدمت ۲۷۳ تومان حقوق می گیرند. در حالی که در همین زمان پرتقال دانه ای سه ونیم تا ۱۲ریال، موز دانه ای ۴ تا هفت و نیم ریال، گندم کیلویی ۲۰۵ تا ۲۲۰ ریال، شکر روسی هر کیلو ۲۰ ریال، قند کله ورامین ۲۱ ریال. …
در کیهان۲۳ اسفند ۳۹ درخبری چنین آمده است:» بنا به تصویب هیات دولت حقوق معلمین ترمیم شد. حقوق کلیه ی معلمینی که کم تر از ۶۰۰ تومان می گیرند به ۶۰۰ تومان می رسد. «محل تامین بخشی از این اضافه حقوق معلمین به نوشته کیهان ۲۵ اسفند۳۹ این گونه انتخاب شد:
« از سال آینده دبیرستان های دولتی شهریه می گیرند. کلیه ی دبستان ها به شهرداری ها واگذار می شود و هزینه آن را شهرداری های هر محل تامین خواهند کرد.»
ونیزدرکیهان ۲۷ اسفند ۳۹ آمده بود:«درسال آینده از دانش آموزان ۱۰۰ تا۴۰۰ ریال شهریه گرفته می شود.»
در روزهای آغازین اردیبهشت ماه، طومارهای معلمین در حمایت از طرح باشگاه مهرگان بیش تر و بیش تر شد. و در پی بیتوجهی دولت وقت به این اعتراضات، آموزگاران تهران دست به اعتصاب زده و در مقابل مجلس گرد آمدند. روز ۱۲ اردیبهشت با اعلام اعتصاب، کلیه ی مدارس تهران تعطیل شد. معلمان از اوایل صبح دسته دسته به میدان بهارستان آمده و جلوی مجلس جمع شدند.جمعیت هر لحظه افزوده می شد. بنا بر گفتهها تجمع حدود چهار هزار معلم در تهران آن روز در مقایسه با میزان جمعیت معلمان آن روز کاری بزرگ و تشکیلاتی بوده است و این نشان از نفوذ و تاثیرگذاری باشگاه مهرگان بر معلمان و مسئول آن یعنی محمد درخشش داشته است.
روزنامه اطلاعات حوادث روز۱۲اردیبهشت را این گونه گزارش کرده است:
«ساعت ۵/۸ معلمین به میدان بهارستان رسیدند و چون جلوی خیابان اکباتان قبلا توسط ماموران انتظامی بسته شد، در خیابان شاه آباد و اول بهارستان بر روی زمین نشستند. ماموران از ماشین آب پاش برای متفرق کردن استفاده کردند. معلمان علی رغم این که خیس شده بودند از جای خود بلند نمی شدند. … پس از مدتی اولین برخورد صورت گرفت. عده ای به طرف ماشین ها رفتند تا سر لوله های آب را به سمت دیگر بازگردانند….»
«…قرار بود که هیأتی از معلمان با رئیس مجلس ملاقات کنند. اما سیر حوادث به گونه دیگری رقم خورد.معلمان فریاد می زدند و شعار می دادند. مأموران پلیس تیر هوایی شلیک می کردند و با باتوم معلمان را می زدند. صدای تیراندازی و شعارهای معلمان در صحن علنی مجلس شنیده می شد. مجلس در حال بررسی لایحه اشل حقوق معلمان بود که یکی از نمایندگان مخالف از جای خود برخاست و خطاب به رئیس مجلس گفت: در بیرون معلمان را می کشند و ما اینجا لایحه حقوق معلمان را بررسی می کنیم. جلسه متشنج شد…»
پس از مدتی، معلمان با پیکر خونین سه معلم روبرو شدند. دو نفر توسط چاقو زخمی شده بودند و یک نفر از ناحیه سر مورد اصابت گلوله قرار گرفته بود .سرگرد شهرستانی، رییس کلانتری با اسلحه ی کمری خود به سر دکتر خانعلی شلیک کرده بود. پیکر دکتر خانعلی بر روی دست معلمان با شعار« کشتند یک معلم را» به بیمارستان بازرگانان منتقل شد. و متاسفانه اقدامات پزشکان موثر واقع نشد و دکتر خانعلی فوت نمود. موج اعتراضات و انزجار از این حادثه سراسر کشور را فرا گرفت. مدارس تعطیل شد. تشییع جنازه باشکوهی برای وی برگزار شد.
«…. روز چهارشنبه ۱۳ اردیبهشت، هزاران معلم در خیابان اسکندری تجمع کردند. تابوت معلم شهید بر دوش معلمان از مسیر خیابان شاه (جمهوری) به سمت میدان بهارستان توسط هزاران معلم و دانشجو و قشرهای دیگر مردم تشییع شد. معلمان اشک می ریختند و با فریاد بلند خواستار استعفای شریف امامی و محاکمه قاتل معلم دانشمند بودند. گزارش این راه پیمایی و اعتصاب نامحدود معلمان در مطبوعات منعکس شد. مردم به هیجان آمدند، احزاب سیاسی، گروه های صنفی و سندیکاهای کارگری با صدور اطلاعیه حمایت خود را از معلمان اعلام کردند. خواسته های معلمان دیگر تنها اضافه حقوق نبود. آنان خواستار برکناری دولت، تعقیب قاتل دکتر خانعلی، وعذرخواهی از معلمان بودند.
در کیهان ۱۴ اردیبهشت در مقاله ای با عنوان
« معلمند نه اخلال گر» چنین آمده است:
« در مملکتی که روغن یک من ۶۰ تومان، گوشت سی یا سی و سه تومان است، چگونه یک عایله می تواند با ماهی ۲۰۰ تومان زندگی کند. آن هم خانواده ای که فهم دارد. شعور دارد و وضع دیگران را می بیند…»
در ادامه در خصوص تفاوت حقوق معلمان با مدیران رده بالا چنین نوشت:
«… با این همه تبعیض البته صدا درمی آید، اعتصاب می شود، بچه های مردم در خیابان ها ولو می شوند. امتحانات متوقف می شود..طبقه ای که روح ملت و مملکت در دست اوست باید راضی شود. باید محترم باشد و بیش از همه باید خون او محترم باشد. کسانی که روی مغز معلم تیر خالی کرده باید پیدا شود…مامور دولت باید بین طبقه ی معلم و دزد و راهزن فرق بگذارد…»
تظاهرات معلمان و کشته شدن دکتر خانعلی فضای سیاسی ایران را از رکود خارج کرد. شاه که بار دیگر پایه های تخت خود را لرزان می دید، دست به دامن علی امینی ؛ اشرف زاده قجر؛ و سیاست مدار کهنه کار واستخوان دار شد که شخصیتی اصلاح طلب و در عین حال ضدکمونیست بود.
روز ۱۵ اردیبهشت ماه ۴۰، شریف امامی نخست وزیر در حالی که برخی نمایندگان مجلس در صدد استیضاح او بودند به حالت قهر مجلس را ترک کرد و بعد از ظهر همان روز استعفانامه ی خود را به دربار فرستاد. شاه با استعفای او موافقت کرد و فردای آن روز علی امینی را مأمور تشکیل کابینه کرد.
در اجتماع بزرگ معلمان در ۱۸ اردیبهشت ماه، معلمان با صدور قطعنامه ای روز ۱۲ اردیبهشت ماه را به یادبود اعتصاب موفقیت آمیز معلمان و شهادت معلم دانش مند مرحوم دکتر خانعلی روز معلم اعلام کردند و مقرر شد که در این روز همه ساله کلیه ی مدارس و مؤسسات فرهنگی در سراسر کشور تعطیل شوند و مراسم خاصی توسط معلمان اجرا شود. باشگاه مهرگان از چنان اعتباری برخوردار شد که علی امینی روز ۱۹ اردیبهشت در جمع معلمان اعتصابی حاضر شد و خواستار پایان اعتصاب شد.
علی امینی به دل جویی از معلمان پرداخت، سرگرد ناصر شهرستانی از کار برکنار و پرونده او را برای رسیدگی به دادگاه فرستاد و باب گفت وگو با باشگاه مهرگان گشوده شد. محمد درخشش پذیرش هر پیشنهادی را موکل به طرح و تصویب در مجمع عمومی معلمان کرد. مجمع عمومی معلمان، هزاران معلمی بودند که هر روز در باشگاه و بیرون باشگاه اجتماع می کردند. روز ۱۹ اردیبهشت برای معلمان روزی فراموش نشدنی بود.معلمان یک صدا با پیشنهاد نخست وزیر مخالفت کردند و خواستار تصویب طرح باشگاه مهرگان برای ترمیم حقوق معلمان شدند و اعلام کردند که هیچ کس را به جز محمد درخشش به عنوان وزیر فرهنگ قبول نمی کنند. امینی چاره ای جز قبول پیشنهادهای معلمان نداشت. به این ترتیب روز بعد جدول حقوقی جدید معلمان به تصویب هیأت دولت رسید .
کیهان پس ازآن چنین نوشت:
« حقوق معلمین برابر حقوق مهندسین شد. به احتمال زیاد اعتصاب معلمین پایان می یابد و مدارس تا هفته ی آینده باز می شود. »
حداقل حقوق کمک آموزگاران و آموزگاران ۵۰۰ و دبیران ۶۰۰ تومان و حداکثر حقوق از ۱۰۵۰ تومان تا ۲۲۲۰ تومان برای دبیران اعلام شد. و روز ۲۳ اردیبهشت معلمان به اعتصاب طولانی خود پایان دادند.معلمان در اطلاعیه ای پایان اعتصاب خود را اعلام کردند:
«همکاران گرامی، دبیران، آموزگاران و فرهنگیان ایران ،شما در مبارزه ی خود برای تامین حقوق صنفی خود پیروز شدید. اکنون نوبت کار و کوشش صمیمانه در راه سعادت دانش آموزان فرا رسیده است…»
اطلاعات ۲۳ اردیبهشت اولین روز آغاز به کار مدارس را چنین توصیف کرد:
« معلم و شاگرد در آغوش هم اشک ریختند. خانم ها با لباس سیاه و آقایان با کراوات سیاه سرکلاس ها حاضر شدند. درتمام مدارس به احترام شهادت دکتر خانعلی یک دقیقه سکوت شد. امروز شاگردان معلمین خود را گل باران کردند. … امروز کلیه معلمین در کلاس ها برای شاگردان خود اعلام کردند که حاضرند یک یا دو ساعت بعدا از ظهر اضافه بر وقت تدریس کنند تا جبران این مدت که تعطیل بوده است بشود.»
در ۲۶ اردیبهشت۱۳۴۰ باپا فشاری معلمان، محمددرخشش،رئیس کلوپ مهرگان، وزیر فرهنگ شد.ودر۲۸ اردیبهشت: نام دبیرستان جامی به نام دبیرستان دکتر خانعلی تغییر کرد.وبدین سان معلمین در۵۴ سال قبل در سایه اتحاد وهمدلی واعتماد به تشکیلات منسجم صنفی واصرار برمطالبات به حق خودتوانستند نخست وزیری را که مانع برآورده نشدن خواسته هایشان بود وادار به استعفا نموده و نیز وزیرفرهنگ را از بین اعضای انجمن صنفی خود انتخاب نمایند.
… وامروزتجربه دبرور فرارویمان قرار دارد .بکوشیم تا از تجارب گذشته بهترین را انتحاب نماییم.
(تنظیم مقاله: نعمت اله صادقی با استفاده از : مقاله روز معلم چگونه روز معلم شد؟ نوشته : هاله صفرزاده،،سایت آفتاب ونیز رک : روزنامه ها ی کیهان واطلاعات ۱۲ تا۲۸ اردیبهشت ۱۳۴۰ونگاهی به ادوار مجاس قانونگذاری،نگارش یونس مروارید ص ۶۸۱، الی ۶۹۱)
