طراحی چهره عطار؛ از خودکار تا هوش مصنوعی
گفتگوی خیام نامه با محمدعلی فضلی، نقاش و نویسنده کتاب جاودانه های نیشابور
✍ سید هاشم مداح
برای بازسازی چهره ی بزرگانی همچون عطار نیشابوری که از آنها تصویر واقعی وجود ندارد ترکیبی از پژوهشهای تاریخی و هنری وحتی فناوری دیجیتال مورد نیاز است.
برای این کار اول باید مشخص کنیم از زندگی و ظاهر عطار چه اطلاعاتی در منابع تاریخی یا ادبی موجود است؟ دوم توصیف لباس، ظاهر، سن و ویژگی های شخصیتی و سوم محل زندگی و سال تولد او لازم است.
در برخی از نسخه های خطی تصویری نمادین از عطار وجود دارد مثلا در مجالس عرفانی یا مینیاتورها. این تصاویر هرچند واقع نمایی ندارد اما حس دوره ی تاریخی، نوع چهره و لباس را منتقل می نماید.
با هدف دست یافتن به نمایی از ویژگی های ظاهری عطار گفتگویی با جناب محمدعلی فضلی، نقاش و نویسنده ی پیشکسوت شهرمان داشتیم. ایشان سالها پیش تصویری خیالی از شیخ عطار را با خودکار بازآفرینی کرده است که در سالهای بعد این نقاشی به تابلویی ارزشمند مبدل شده است.
ایشان که مشغول جمع آوری و تالیف کتاب جدیدش بود به گرمی از ما پذیرایی کرد و گفتگویی در این خصوص داشتیم که خلاصه ی آن تقدیم شما همشهریان گرامی می شود.
جناب فضلی ضمن تشکر از شما که فرصت این گفت و گو را فراهم کردید، لطفا بفرمایید چگونه موفق شدید تصویری تخیلی از چهره ی عارف و شاعر شهیر سرزمین مان عطار نیشابوری ارایه نمایید.
عرض سلام و ادب خدمت شما و خوانندگان عزیز خیام نامه، تصویر شیخ عطار سالها قبل و ابتدا در ذهنم شکل گرفت و برای رسیدن به این ذهنیت من مدت ها زندگی ایشان را مطالعه کردم. وقتی که این اطلاعات تبدیل به حالات روحی خاصی در من شد با ابزار قلم آن را روی کاغذ مجسم کردم. لازم به ذکر است که در طول زمان این نقاشی ها کامل تر شد و به شکل کنونی در آمد. اخیرا هم هوش مصنوعی به کمک هنرمندان آمده و می توان ایده های ذهنی را با کمک آن به تصویری قابل قبول و نزدیک به واقعیت تبدیل کرد.
- کتاب ارزشمند و هشت جلدی جاودانه های نیشابوردر چه مرحله ای از چاپ قرار دارد ؟
در سال ۱۳۸۰ که از شغل معلمی بازنشسته شدم همواره درفکر احیا وزنده کردن چهره های ماندگار با استفاده از نقاشی شهرمان بوده ام لذا در ابتدا چهره هایی همچون استادان:مشکاتیان،ابوالقاسم دانشجو، شایان،حاجی نقیبی،حاجی عسکری و. . . را با خودکار نقاشی کردم. این نقاشی ها بسیار مورد توجه قرارگرفت ولذا بنده تصمیم گرفتم به ابتدای تاریخ شهرمان برگشته واز سده ی اول هجری چهره ی تمامی دانشمندان،هنر مندان وادیبان و بزرگان ابرشهر تاریخ را به تصویر درآورم در ابتدا به سراغ استاد نظریان رفتم وتقاضاکردم ایشان برای تصاویر من شرحی عالمانه بنویسد. علی رغم چند دیدار با ایشان این مسئله میسر نشد لذا خودم زحمت جمع آوری اطلاعات زندگی این افراد راکشیدم وبه صورت بیوگرافی به نقاشی هایم اضافه کردم. در این سال ها همواره این بیت شیخ عطار چاره ساز مشکل من بوده است:
گرمرد رهی میان خون بایدرفت
ازپای فتاده سرنگون باید رفت
توپای در راه در نه وهیچ مپرس
خود راه بگویدت که چون باید رفت
بنده بیوگرافی این بزرگان را در طی سالها در دفتری گردآوری کردم واز کتب ارزشمندی همچون تذکره الاولیا،کتاب تاریخ نیشابور( نوشته الحاکم ) وسایر کتب راجع به تاریخ شهرمان بهره کافی بردم همچنین با استفاده ازاینترنت وهوش مصنوعی ونیز استفاده از کتابخانه مجهز استان قدس در مشهد اطلاعات لازم را در طی سالها رنج ومرارت جمع آوری نمودم. هدف اصلی من همواره احیای فرهنگ وادب وهنرابرشهر بوده است. ضمنا یاد وخاطره بزرگان این دیار برای نسل امروز مایه الهام می باشد.
- درحال حاضرجلد هشتم کتاب با نام جاودانه های معاصر نیشابور چاپ شده است اگرممکن است ازمندرجات این کتاب برای مان بیشتربگویید
خوشبختانه پس از سالها توانستیم یک جلد از هشت جلد کتاب را با کیفیت مطلوب زیر چاپ ببریم که مورد استقبال علاقه مندان قرار گرفته است. در این کتاب چهره ی حدود ۱۶۰ نفر از هنرمندان، ورزشکاران و تمامی افراد شاخصی که برای شهرمان مایه افتخار بوده اند تصویر شده است و در کنار این نقاشی ها شرح و بیوگرافی این عزیزان هم درج شده است.
ردیف کردن تصاویر بر اساس تاریخ تولد این عزیزان بوده و درپایان کتاب هم شجره نامه ای از هنرمندان نقاش – خوشنویس – تئاترو موسیقی و نام ۷۰ نفر هنرمند همشهری تصویر شده است. این کتاب در سال ۱۴۰۲ کتاب نمونه ی سال در کشور شناخته شد. اداره ی ارشاد اسلامی حدود ۲۰۰ جلد از این کتاب ۳۲۷ صفحه ای را خریداری و به تمامی کتابخانه های مهم کشور اهدا کرده است.
- هفت جلد چاپ نشده ی کتاب جاودانه های نیشابور شامل چه بخش هایی می باشد ؟
در این کتاب سده ی اول و دوم جلد اول را تشکیل می دهد – سده ی سوم هجری (جلد دوم)- سده ی چهارم (جلد سوم )- سده ی پنجم هجری (جلد چهارم )سده ی ششم (جلد پنجم ) و بالاخره سده هفتم و هشتم و نهم (جلد ششم)که در دوره ی مغول بوده است – و قرون ده – یازده – دوازده و سیزده (جلد هفتم)
این کتاب دریچه ی جدیدی به شناخت فرهنگ و تاریخ شهرمان می گشاید. در این کتاب خبری از خونریزی و جنگ نیست و سعی شده اطلاعات ارایه شده حول تاریخ و هنر و ادب باشد.
- در صورت امکان بهترین خاطره ایی که در طول دوران نگارش کتاب برایتان پیش آمده را برایمان بازگو کنید؟
من در زمان جمع آوری و نوشتن کتاب هر لحظه و هر شب با دانشمندان،شاعران،علما و بزرگان این خطه و سرزمین مانوس و همدم بوده ام لذا بزرگترین لذت و افتخارم یاد این عزیزان بوده و لحظه به لحظه ی این دوران سرشار از خاطرات خوش و شگفتی سازمی باشد.
- و بدترین خاطره
بنده بیست سال از بهترین دوران عمرم را صرف پاسداری از فرهنگ و ادب نیشابور این ابر شهر تاریخ نموده ام و سعی کرده ام این تاریخ را به جهانیان معرفی کنم اما دریغ از یک بار همراهی مسئولین در طول این سالها. من تنها چیزی که به فکرم رسیده این است که برای ماندگاری در تاریخ این کتاب در فهرست رکوردهای گینس به ثبت برسد شاید اندکی از رنج و مرارت من کاسته شود.
- در حال حاضر چه فعالیتی دارید؟
-فعلا روی یک کتاب دو جلدی به نام ابرشهر(جلد اول سخنان بزرگان درباره نیشابور) و جلد دوم هم درباره ی شهرنیشابور و پتانسیل های آن در رشته های تاریخ – مذهب – فرهنگ – گردشگری و صنعت می باشد. ضمنا قرار بر این است که از تصاویر عکاسان به نام شهر در این کتاب استفاده شود، لذا همینجا از هنرمندان عکاس شهرمان تقاضای همراهی و همکاری دارم.
- بزرگترین درد و رنج یک هنرمند نقاش در حال حاضر چیست ؟
مشکلات مالی و هزینه های کمرشکن زندگی در حال حاضر کمر یک هنرمند راخم کرده وبدتر از آن با تمامی سختی ها و مرارت ها حاصل کار او دید ه نمی شود. شخصی مثل بنده که حاصل یک عمر تلاش های هنری و فرهنگی را در کتابی جمع آ. وری می کند که برای آیندگان غنیمتی باشد متاسفانه خریداری ندارد لذا دراین موقعیت انسان هاج و واج می ماند که پس برای جامعه چکار باید کرد.
- نقاشی و هنر چه تاثیری بر شخصیت انسان دارد؟
من در کتاب نکته های خوشبختی نوشته ام اگرمی خواهید فرزندانی دقیق و حساس به معنی مثبت و تیز بین داشته باشید به آنها هنر و مخصوصا نقاشی بیاموزید.
- بهترین نقاشی و تصویری که در طول عمر دیده اید کدام است ؟
-در سرزمین هنر تمام ی آثار ارزشمند است و هر کدام جایگاه خود را دارد. بنده سی سال بهترین نقاشی های جهان را بازسازی کرده ام و از آنها لذت برده ام و هم اکنون هم با استفاده از خلاقیت خودم و بدون استفاده از مدل، نقاشی را ادامه میدهم واین کارهم لذت خاص خودش را دارد. هم اکنون منبع الهام من اشعار شعرای بزرگ پارسی ومتون عرفانی وحوادث تاریخی می باشد .
- اگر هنر و نقاشی نمی بود چه می شد ؟
من نام گران از پدر خویش نبردم پیدا شد اگر نعمتی از نام هنر بود
- و سخن پایانی
-در خاتمه از تمامی شهروندان و علاقمندان به فرهنگ و هنر در این دیار تقاضا دارم به کمک عاشقان فرهنگ و هنر بیایند و هر طور که از آنها بر می آید نخبگان جامعه را یاری کنند تا ما بتوانیم با خلاقیقت و پشتکار قافله ی تمدن و فرهنگ را به سلامتی به آیندگان متصل کنیم،البته درصورت یاری ارگان ها ی شهری هم جایگاه خاص خود را دارند و این کار تنها با مکتوب کردن و تالیف کتاب میسر می شود و لا غیر.
