گرمابه، اقلیم و آرامشِ روح و جسم
روایت خیام نامه از حمامهای قدیمی نیشابور بزرگ
(بخش سوم)
در شمارهی 591 از سلسله گزارشهای گوهرهای تاریخی نیشابور بزرگ در دو هفته نامه خیام نامه، دو حمام تاریخی حاج مهدی و حمام کهنِ ریگی؛ دو گوهر خاموش اما زنده، که هر کدام بخشی از حافظهی جمعی نیشابور را در سینه نهان دارند و هنوز گرمای روزگاران گذشته در جان دیوارهایشان جاریست، به تفصیل به روایت آنها پرداختیم. اکنون در این شماره، موعد آن رسیده تا پرده از چهرهی دو آینهی دیگرِ آب و زمان برداریم؛ بناهایی که سکوتشان آکنده از نغمه و هر ترک دیوارشان، روایت ناگفتهای از زندگی، عادت و خاطره است. با ما همراه شوید تا در این روزهای سرد، سفری زمستانی را در دل تاریخ نیشابور آغاز کنیم؛ سفری به قلب بخارِ نرم آب، سنگهای صبور و خاطرههایی که هنوز نفس میکشند.
حمام قدمگاه؛ مکانی میان تن و زمان
این یادگار کهن، در سکوتِ سنگ و بخار، در حدود 25 کیلومتری شرق شهر نیشابور و به عبارت دقیق تر در جبههی جنوبی باغ شهر قدمگاه – شهرستان زبرخان نفس قرنها را نگاه داشته است. دیوارهایش راوی قصه ی تن خسته و روح سبک شده ی انسانها را با زمزمه آب و نور کم جان میباشند.
قدمت: حمام قدیمی قدمگاه متعلق به دورهی قاجار است و با هدف شکلگیری و رونق مجموعهی تاریخی قدمگاه ساخته شده؛ مجموعهای که شامل بقعهی منتسب به قدمگاه امام رضا (ع)، باغ، کاروانسرا، آبانبار و دیگر فضاهای خدماتی است و نقش موثری در پذیرایی از زائران مسیر نیشابور به مشهد دارد. در هجدهم خردادماه سال 1384، این گوهر ارزشمند بر لوح ثبت ملی شد ؛ تا همیشه در قلب آب و اذهان جاودانه نفش داشته باشد.
معماری؛ سادگیِ اندیشیده شده: در نگاه کلی، حمامهای سنتی در ایران، فراتر از یک بنای کاربردی بودهاند؛ تختهای بخار و گودالهای آب پیچیده شده در زیر گنبدهای آجری، فضایی را تداعی میکند که میان سردیواریِ ثقیل و نورِ کم جان روزنهها تجربهی تن و روح را با هم گره میزند. سبک معماری حمام قدیمی قدمگاه، نمونهای بارز از الگوی حمامهای سنتی ایران است؛ معماریای که بیش از آنکه جلوهگری را جلا دهد، کارکرد، اقلیم و آرامش جسم و روح را رنگ میزند. اگرچه اطلاعات و مستندات دقیقی از پلان این حمام در دسترس نیست، با این حال، چهار رکن اصلی شامل سربینه (رختکن): کف این بخش اغلب از کاشی، اندود ساروج برای مقاومت در برابر رطوبت ساخته شده است. گرمخانه (فضای اصلی استحمام): هستهی اصلی حمّام؛ اتاقی با سقف گنبدی یا طاقهای بههمپیوسته که در راستای حفظ و توزیع حرارت و بخار نقش داشته است. خزینه/منابع آب گرم و سرد: این بخش زیرزمین یا در جوار گرمخانه قرار داشته، جایی که آب از طریق کانالهای زیرکف حرارت میگرفت و سپس به گرمخانه جریان پیدا میکرده است. بینه ( فضای میانی): پلی میان سربینه و گرمخانه، با طاقهای جناغی یا گنبدهای کوچک برای کنترل بخار است.
وضعیت مرمت— اکنون و امید فردا : امروزه حمام قدیمی قدمگاه کارکرد اولیهی خود را از دست داده و بخشهایی از آن دچار فرسودگی شده است. با وجود ثبت ملی بنا، این اثر تاریخی همچنان نیازمند توجه جدیتر در حوزهی مرمت و احیاست. قرارگیری حمام در محوطهی مجموعهی تاریخی قدمگاه، پتانسیلی ارزشمند برای بازتعریف کاربری فرهنگی و گردشگری آن فراهم میکند؛ پتانسیلی که حفظ بنا و بازگرداندن آن به چرخهی زندگی شهری را تسهیل میبخشد.
حمام قدیمی درود
در میان کوچهپسکوچههای کهن درود، حمامی خاموش و خشتی-سنگی آرمیده که روزگاری قلب پاکیزگی و گردهماییِ مردمان این دیار بوده است. این یادگار تاریخی بهدور از هیاهوی فناوریهای امروزی،از سنگ، قلوهسنگ و خشت ساخته شده است. این هدیه تاریخی در شهرستان درود، میدان شهدا، خیابان امام، کوچه دبستان شریعتی واقع شده است.
قدمت: در دوم مرداد سال 1387، نام حمام قدیمی درود با شماره ثبت 23094 در لوح آثار ملی ایران نقش بست؛ و از آن لحظه، زمان در این گوشهء کهن شهر، برای گرامیداشت تاریخش لحظهای ایستاد.
معماری: حمام قدیمی درود، به مثابه الگوی سنتی حمامهای ایرانی، از پنج بخش تشکیل شده است. لف) ورودی و دالانِ میانی: ورودیها معمولا نسبت به سطح زمین پایینتر طراحی میشدند تا مانع ورود مستقیم سرما شود و کنترل دما بهتر صورت گیرد. دالانهای ورودی در بسیاری از حمامها از جنس پوشش طاقیِ ضربی هستند تا انتقال وزن سازه را به دیوارها تسهیل و از نشست ناگهانی جلوگیری کنند. ب) سربینه. ج) میانوند/میاندر : فضایی با طاق کوتاه که واردکننده حرارت سرد و هنچنین تعدیل گر هوای سربینه است. د) گرمخانه. ه) خزینه : مخزنِ آبگرم داخلی که از طریق سیستم گرمایش زیرزمینی و کانالهای حرارتی تغذیه میشده و آب را در دمای تعادل حفظ میکرد. جنس و پوشش سقفها در این حمام منحصر بفرد است به گونه ای که از تعدد سازه برخوردار است. سقفها متشکل از طاق و تویزههای ضربی و جناغی که وزن سازه را بدون نیاز به تیرآهن منتقل میکند و در برابر فشار حرارت و رطوبت مقاومت بالایی دارد. معمولاً در بخشهای سربینه و گرمخانه، سکوی گنبدی با روزنههای نور بهمنظور ورود نور طبیعی طراحی و ساخته شده تا تلطیف گر نور و تامین کننده منافذی برای تهویه باشد. به صورت کلی، طراحیِ فضاها بهگونهای بوده است که رطوبت و بخار در بخش گرمخانه جمع شود و در بخش سرد کمتر باشد — این روش یکی از دستاوردهای معماری اقلیمی ایران است که نقش شایانی در حفظ انرژی و آسایش کاربر داشته است.
وضعیت مرمت: به نقل از ناظر پروژه مرمت و بازسازي بناي تاريخي حمام درود، عملیات مرمت این بنا از اوایل سال ۱۳۸۸ (حدود ۲۰۰۹ میلادی) آغازو تا سازه و پوششهای معماریِ سنگی ـ قلوهسنگی آن در سال 91 احیا شود. گزارشهای میدانی حاکی است که بخشهای اصلی دیوارها و گنبدها هنوز دارای ساختمان پایدار هستند، اما بخشهایی از سقف و طاقها و پوششها آسیبدیده بودند که مستلزم بازپیرایی و مرمت هستند. برخلاف پروژههای مرمتی بزرگ مثل حمامهای تاریخی شهرهای دیگر که تبدیل به موزه یا فضاهای فرهنگی شدهاند، وضعیت فعلی پروژه به دلایل مالی و اجرایی به مرحله عمل شدن نرسیده است.
سخن پایانی
حمامها بیش از آنکه جای شستن تن باشند، مأمن یادگار و طنین و زمان بودند؛ همان جا که بخار، تاریخ را در قلب خود نگاه داشتند و دیوارها شنونده اسرار میشدند. اکنون که بسیاری از آنها در سکوت فرورفتهاند، هنوز ردّ زندگی در کاشیهای ترکخورده و طاقهای خمیدهشان پیدا میشود. در شماره آینده، واپسین پرده این روایت کنار میرود و قصه حمامهای تاریخی به انجام میرسد؛ روایتی که میان آب و سنگ و واژه، آرام به پایان خود خواهد رسید.
