با زور شراب هم کس آسوده نزیست
گفت و گوی شهروندان با خیام بر بال خیال
✍ سید هاشم مداح
حکیم عمر خیام نیشایوری بی شک یکی از دانشمندان و متفکرین بزرگ جهان میباشد که نگاهی نقادانه و پرسشگر به رازهای هستی و خلقت دارد. اوکمتر به پاسخ های قطعی و مطلق دل میبندد و در نظر او ناتوانی دانش بشری در فهم کامل هستی مشکل اساسی است.
«در دایرهای کا مدن و رفتن ماست
آن را نه نهایت نه بدایت پیداست
کس می نزند دمی در این معنی راست
کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست»
فکر و فلسفهی خیام در تارو پود رباعیات او تنیده شده و می توان گفت محور اشعاراو برناپایداری و گذرا بودن دنیا شکل گرفته است. خیام با نگاهی پرسشگر و علمی به ناتوانی انسان در فهم رازهای بنیادین هستی و چگونگی تقدیر اشاره می کند. او جهان را پدیدهای بیوفا و ناپایدار میبیند که هیچ چیز در آن ماندگار نیست. در چنین بستری خیام بر اهمیت زیستن در لحظهی حال تاکید می ورزد. نکته هایی که روانشناسی روز دنیا هم بر آن مهر تایید زده است. خیام انسان را به شادکامی خردمندانه و بهره بردن از فرصت های لحظه به لحظه در زندگی فرا میخواند. او همچنین با نگاهی نقادانه به ریا کاری و ظاهر سازی می تازد و مفهوم صداقت با خویشتن آگاهانه ارج می نهد. او همچنین سرگشتگی عمیق انسان را در برابر تقدیر روایت می کند وبه دنبال جست و جوی معنا درجهان گذران می گردد.
«قومی متفکرند اندر ره دین
قومی به گمان فتاده در راه یقین
می ترسم از آنکه بانگ برآید روزی
کای بی خبران راه نه آن است و نه این»
«خیامنامه» در راستای بزرگداشت روز ملی حکیم عمر خیام نیشابوری این دانشمند بزرگ با شهرت عالم گیر با طرح دو پرسش:
- اگر شما روزی موفق به دیدار این حکیم فرزانه شوید از او چه خواهید پرسید؟
- و سوال دوم: پاسخ احتمالی خیام به شما چه خواهد بود؟
به استقبال این روز رفته و در پی آن است که نشان دهد هنوز افکار واندیشه ها و فلسفه ی خیام در نزد مردم ما زنده است و روی اقشار مختلف جامعه تاثیر گذار می باشد. اینک ضمن تشکر از عزیزانی که به ما پاسخ داده اند نتیجه ی این پرسش و پاسخ را تقدیم شما شهروندان گرامی و دوستداران خیام میشود:
- دکتر جواد محقق نیشابوری
- (دکترای ادبیات فارسی، نویسنده و مدرس دانشگاه):
– از حضرت استاد می پرسم چرا رباعیاتی که امروزه به نام شما در دست ماست و احتمالا سرودهی شخص دیگری می باشد، آنها را در آثار مکتوب خود نشر نداده اید؟
– پاسخ او: دوست عزیز! اولا این رباعیات دل نوشتههای خصوصی من است و در زمانی سروده شده است که من دچار حیرت در بیکرانگی خلقت بوده ام و کار اصلی من تفکر و تعقل در مظاهر خلقت بوده است نه شعر و شاعری. این رباعیات مویه کردنهای یک اهل فلسفه و حیران در پیدا کردن معنای زندگی و درد زمانه است که با اشک قلم به دفتر چکیده است و ثانیا، تو که شرایط زمانه ی مرا می شناسی. در زمانهی پر ازجهل و تعصب ما کم مانده بود که مرا همچون حلاج بردار کشند یا مثل عین القضات شمع آجین کنند. لذا این مویه ها خطاب به آیندگان بوده است تا نشان دهم که چه بر سر ما گذشت و چه درد و رنجی را متفکرین و دانشمندان در طول زمان تحمل کرده اند تا پیام انسانیت را به نسل بعدی برسانند.
- حمید حسامی (فعال اجتماعی و سیاسی)
- آیا ممکن است بگویید که کدام یک از این رباعیاتی که به نام شما بر سر زبان ها جاری است اصل و سروده ی شماست ؟
- و جواب احتمالی: خودتان می دانید که بیشتر این رباعیات سروده ی من نیست ولی چه اهمیتی دارد وقتی این همه شعر زیبا و پر معنا به نام من بر زبان جاری شده است و مردم هم از آن لذت می برند این کار چه اشکالی دارد.
- دکتریحیایی (استاد تاریخ دانشگاه نیشابور)
-استاد چگونه توانسته ای در آن زمانه ی پر آشوب با آشفتگی های فراوان به فعالیت های علمی بپردازی و با آزادگی زندگی کنی؟
جواب ایشان: با حفظ فاصله بین فعالیت علمی و قدرت حاکم به پاسداشت علم و آزادگی انسان در برابر هجوم قدرت طلبی بی انتهای حاکمان پرداخته ام.
- عباس باقریه (شاعر)
سوال من:
«یک پیک زد و هزارو یک پیک گریست
با زور شراب هم کس آسوده نزیست
ما جان به لب و و تو همچنان جام به لب
خیام تو خود بگو ساقی تو کیست؟
و جواب خیام:
«ساقی من آورنده مستی نیست
مستی من از طریق تردستی نیست
با رنج جهان خود به کنار آمدن است
زیرا که گریزی از غم هستی نیست»
- سید رضا حسینی
از ایشان تشکر می کردم که زندگی در لحظه را به ما آموخت. این آموختن ذهن آگاهی برای فارسی زبانان غنیمت بزرگی بود که به ما آموخت چگونه میان جبر و اختیار زندگی کنیم. سوال من این است که خطاب شما به مردم زمانهی خودتان بوده یا پیامی برای آیندگان؟
جواب ایشان : پیام من به تمامی بشریت بوده است که به آنها نشان دهم که اگرزندگی مانند بازی شطرنج است که سرنوشت آنرا چیده، باز هم می توان با آگاهی و دانش و دیدن زیبایی ها در این بازی دست برد و از آن لذت برد.ضمنا ترس از مرگ که باعث می شود زندگی در این جهان برای ما پر از اضطراب شود، آن را تبدیل به آرامش نماییم.
- مرضیه خانلقی (هنرمند)
-درود برتو متفکر بزرگ که رنج زمانه را درک کرده ای. سوال من این است که شما که یک دانشمند و فیلسوف بزرگ هستی و در تمام زمینه های علمی از جمله ریاضی ، نجوم ،فلسفه و … بی نظیر هستی، چرا رباعیات و شعرشما به شهرت جهانی دست یافت؟
– پاسخ او: درود برشما برای خودم نیز این سوال مطرح است اما با شناختی که از مردم پیدا کرده ام به این نتیجه رسیدم انسانها همیشه دنبال ساده ترین و قابل فهم ترین پاسخ ها می گردند. لذا چون تفکرعلمی مشکل ترین کار برای بشر می باشد پس تصمیم گرفتم افکارجدی و سوال برانگیز خودم را به شیرین ترین زبان که رباعی و شعر است برای مردم بیان کنم تا آن ها هم با این مفاهیم کلیدی آشنا شوند و به فکر وادار شوند .
- آوا پرویزیان (دانش آموز)
-من دو سوال از شما دارم سوال اول من این است که چطور تقویم جلالی را تنظیم کرده اید ؟
-فرزندم چون پی بردهام که عدد ۳۶۵روز (در گاه شمار ایرانی )دقیق نیست (سال خورشیدی واقعی تقریبا ۳۶۵ روز و شش ساعت می باشد ) لذا کسرآن را در طول سال ها تقسیم کرده ام و هر چهار سال یکبار ۳۶۶ روز(سال کبیسه ) به حساب می آید تا گردش فصول به هم نخورد و همچنین ساعت تحویل سال دقیقا با گردش بهار همزمان گردد. لذا برای من دقت و زیبایی بر گردش و شمارش اعداد ارجح بوده است .
و ضمنا چگونه مشکل معادله ی دو مجهولی (مشهور به خیام – پاسکال) را حل کرده اید؟
– من در علم جبر جست وجوی فراوان کردم تا بدانم اگرعددی را چند بار با خودش جمع کنیم و توان برای آن قرار دهیم چه نسبتی در آن پدید می آید.
- از نگاه یک شهروند
- از خیام می پرسم شما با این همه القاب که نشان دهنده ی ایمان شما به یزدان پاک می باشد به نظر می رسد ظاهرا اعتقاد و گاه یقین مردم را متزلزل می کند ؟
- جواب ایشان: پرسش های من نه در جهت انکار و نه اثبات عقیده یا دین است زیرا که پرسش ها قبل از آنکه ابهامی باشد ایهامی است آن هم به این دلیل که دین داران واقعی در پی تحقیق و عقلانیت برآیند نه تقلید.این پرسش ها به ارکان عقاید افراد نه دین انها را متزلزل می کند و نه کاخ اندیشه ی آنها را بر باد می دهد.این انکار خدا و دین نیست بلکه انکار تقلید است.
