آینه ،آب و زمان
روایت حمام های قدیمی نیشابور
(بخش دوم)
در امتداد حافظهی گرم و بخارآلود تاریخ نیشابور، هر حمام کهن قصه ای است از زندگی، آیین و ایام مردمانی که در سایهی سنگ و آجر، نفس کشیدهاند و زیستهاند. در شمارهی ۵۹۰ نشریهی «خیامنامه»، در امتداد سلسله گزارشهای «گوهرهای تاریخی نیشابور»، پرده از روایت دو یادگار خاموش اما پرحکایت، حمام قلعهشیشه و حمام قدیمی چکنه برداشتیم؛ بناهایی که هنوز رد پای زمان یکی بر دیوارهایشان و دیگری ئر اذهان پیداست. اکنون در شمارهی پیش رو، همقدم با آخرین نسیم و خنکای مطلای پاییز و در سفری دیگر به دل تاریخ، رهسپار قلب دو حمام تاریخی دیگر میشویم؛ سفری برای شنیدن روایت گمنام آب و آجر، و بازخوانی شکوهی که قرنهاست در انتظار دیدهشدن مانده است.
حمام حاج مهدی
تاریخچه : حمام تاریخی حاج مهدی از جمله گرمابههای شاخص اما کمتر شناختهشدهی نیشابور است که ریشه در حیات اجتماعی شهر در دورهی قاجار (دورهای که ساخت حمامهای عمومی در شهرهای ایران، بهویژه در مراکز پرجمعیت و مسیرهای تجاری، رواج فراوان داشت) دارد. این بنا در محدودهی تاریخی شهر و در حاشیه جنوبی خیابان امام خمینی ۴ ( معروف به کوچه حاج مهدی)، نزدیک فلکهی خیام و دروازهی قدیم مشهد واقع شده و بر اساس وقفنامه ی موجود در اداره اوقاف و امور خیریهی نیشابور، در آغاز با نام «حمام حاج حسن» شناخته میشده است. با گذر زمان و تغییر مالکیت یا واقف، نام حمام به «حاج مهدی» شهرت یافته است. در ۲۲ مرداد سال ۱۳۸۴ که برای نخستین بار نامِ «حمام حاج مهدی» با شماره ۱۳۱۶۲بر لوحِ ثبت ملی گلنشان شد .
معماری: حمام حاج مهدی از الگوی رایج معماری حمامهای سنتی ایرانی پیروی میکند و دارای سه رکن اصلی شامل بینه یا سربینه، رختکن و خزینه است. در قلب بافت تاریخی نیشابور، این ینای خشت و ساروجی با دو ورودی مجزا چشمک می زند: ورودی شمالی از خیابان امام که مخصوص مردان است و ورودی غربی از کوچهی حاج مهدی که مخصوص بانوان طراحی شده است. ورودی مردانه بیتکلف است، در حالی است که ورودی زنانه با سردری قابمانند و اندود سیمانی، جلوهای متمایز به بنا بخشیده است. به مثابه سایر حمامهای سنتی، بنا در سطحی پایینتر از کوچههای اطراف جای گرفته و با فضایی منتظم شامل رختکن، بینه و خزینه، نمونهای کامل از معماری حمامهای ایرانی را تداعی می کند. به داخل بنا که وارد شویم، هر دو ورودی از طریق چند پله و دالانی به رختکن راه دارند. سربینه به شکل صلیبی ، حائل ورودی و بینه است و از چند گنبد کوچک و بزرگ و تاق و تویزههای جناغی شکل تشکیل شده است. در ضلع شرقی سربینه، غرفهای کوچک با روزنهای برای ورود نور طبیعی دیده میشود که فضایی دلنشین و آرامبخش ایجاد کرده است. کمی پیش تر که می آییم، رختکن حمام با حوض چهارضلعی فضایی برای شستشو بوده است . فضای کوچک و گنبدداری که میان رختکن و گرمخانه وجود دارد که ضلع شرقی آن به یک صفه یا نشیمنگاه اختصاص یافته است. دیوارها با موزاییک و کاشی و سیمان پوشش یافته و کف با موزاییکهای ۳۰ سانتیمتری فرش شده است. و اما قلب گرم و گرمابخش، گرمخانه مستطیلشکل و با جهت شرقی-غربی، با چندین گنبد و تویزه پوشیده شده که ضلع شمالی آن با سه طاق جناغی احاطه شده است. خزینهی آب گرم و سرد که در ضلع جنوبی قرار داشته، بعدها با اضافه شدن دیوارها و نصب دوشها دچار تغییر کاربری شده و دسترسی به آن از طریق پنج پله امکانپذیر است. در مجاورت آن، منبع آب گرم و فضای دیگری برای مدیریت آب وجود دارد که با دریچههای کوچک قوسدار به گرمخانه متصل شده است. به ضلع جنوبی برسیم، گلخن حمام به چشم می آید و مصالح بهکار رفته شامل آجر ۲۰×۲۰ سانتیمتر، موزاییک و کاشی، سنگلاشه، سیمان و ملات ساروج است؛ مصالحی که با گذر زمان همچنان استحکام و اصالت بنا را حفظ کردهاند.
وضعیت مرمت و کاربری: در مرداد ۱۳۸۴، موعد ثبت این حمام در فهرست آثار ملی ایران، بخشی از مالکیت آن دولتی و بخشی خصوصی بود و بنا ظاهراً متروکه و بدون کاربری مشخص به نظر میرسید. با این حال، دیوارها و گنبدهایش هنوز داستان روزهای شلوغ و پرهیاهوی گذشته و خاطرات جمعی مردم نیشابور را بازگو میکنند. در ۱۷ محرم ۱۳۰۷ هجری قمری، مرحوم حاج احمد عصار، این بنا را وقف تعزیهداری سیدالشهداء کرد[۱]. از نظر وضعیت ساختاری، بخشهای اصلی دیوارها و گنبدها هنوز رنگی از سالم بودن را دارند و عناصر معماری سنتی قابل تشخیص هستند، در عین حال، طی بازدید میدانی، بخشهایی از بنا مستلزم مرمت فوری است تا از تخریب بیشتر جلوگیری شود. سقفها و برخی طاقها نیاز به بازپیرایی و تقویت دارند و با بازسازی مصالح و پوششهای آسیبدیده می توان به دوام بنا کمک شایانی کرد.
حمام قدیمی ریگی
در گوشهای از شهر تاریخی نیشابور و به عبارت دقیق تر در توابع دهستان بلهرات؛ شهرستان میان جلگه، جایی که گذر زمان صدای ضربان قلبش را بر دیوارها و آجرهای کهن و کم جان به جای گذاشته، حمام ریگی همچون شاهدی صبور از زندگی مردمان دیروز ایستاده است. گنبدهای استوار، دیوارهای خشتی و طاقهای هنرمندانهاش، روایت هایی از مهارت و ذوق ایرانیان باستان را زمزمه میکنند. ورود به این حمام، نه تنها قدم گذاشتن در مکانی برای شستوشوی جسم، که عبوری به اعماق تاریخ و هنر نیشابور است؛ جایی که هر سنگ و هر کاشی، با سکوت خود، روایتگر زندگی، اجتماع و فرهنگ مردمان گذشته است. در سوم خرداد سال ۱۳۸۶ که میراث فرهنگی ایران با مهر به پاس تاریخ و هنر گذشتگان مینگریست، این یادگار اوایل دورهی پهلوی در فهرست آثار ملی کشور به شماره ۱۹۱۲۹ به ثبت رسید و از آن زمان مانند نگینی درخشان، حافظ قصه ها و زیباییهای روزگار قدیم شد.
معماری: معماری این یادگار تاریخی نمونهای کمال و تمام از سبک معماری سنتی ایرانی در دورههای تاریخی است. خشت، آجر و ملات گل و آهک سه مصالح این گوهر هستند. چهار عنصر اصلی حمام شامل سر در یا ورودی که با طاقی بلند و تزئینات آجری ساده، به نوعی مقدمهای برای فضای داخلی محسوب میشود. پس از ورودی، دالان و رختکن (گرمخانه و سردر)، فضایی برای تعویض لباس و آماده شدن برای ورود به بخش گرمتر قرار گرفته است. کف این بخشها غالباً با سنگهای صاف و مقاوم پوشیده شده است. قلب حمام، میاندر یا حمام گرم است که فضای گرم و مرطوب است که استخر کوچک یا حوضچه و اتاقکهایی را شامل می شود. سقفها معمولاً گنبدی شکل با روزنههای نورگیر کوچک هستند تا نور ملایم وارد شود و همزمان جریان هوا برقرار بماند. بخش گرمترین یا خزینه که مکانی برای آبتنی و شستوشوی کامل بود و سیستم گرمایشی آن معمولاً از تنور زیرزمین و کانالهای عبور هوا و دود استفاده میکرد تا آب را گرم کند.
وضعیت مرمت و کاربری: این بنای زیبا و سالم، دارای گلخنی در سوی غربی بوده که در حال حاضر مسدود شده است. این حمام تا حدود اوایل دههی ۱۳۶۰ کاربری حمام را داشته، و پس از آن بنایی متروکه شده است[۲].
سخن پایانی:
دو حمام ریگی و حاج مهدی مانند نگینهایی در قلب تاریخ میدرخشند؛ هر آجر و طاق حکایتی از زندگی، هنر و ذوق استادکاران دیروز را در خود جای داده است. این بناها جلوهای از هارمونی زیبایی و کارایی در معماری سنتی ایرانا هستند. در شماره بعد همراه ما باشید تا در سفر سپید و زمستانی، به معرفی سایر حمامهای تاریخی نیشابور بپردازیم و از رازها و زیباییهای هر یک پرده برداریم.
[۱] ارگنجی، حسن؛ صدیقی، فروه، «گزارش ثبتی حمام حاج مهدی نیشابور»، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی، اداره میراث فرهنگی و گردشگری نیشابور، ۱۳۸۴. به کوشش ققنوس شرق، «حمام حاج مهدی»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، مردادماه ۱۳۹۱.
[۲] کردان، مرضیه، «گزارش ثبتی حمام ریگی»، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان خراسان رضوی، ۱۳۸۴.
