رسم وزیرکشی
(حسنک وزیر و روزگارش؛ از شادیاخ نشابور تا دارِ بلخ)
نویسندگان: مهدی سیدی – یامان حکمت تقیآبادی
تهران، نشر سخن، ۱۴۰۵
کتاب رسم وزیرکشی (حسنک وزیر و روزگارش) چنانکه از نام آن برمیآید عمدتاً شامل حوادث زمان و زندگی این وزیر ناکام دربار غزنویان است که شرح بردار کردن او بیتالغزل تاریخ گرانقدر بیهقی نیز هست. به سبب آنکه حسنک، زاده و پرورشیافته شهر نشابور در دهههای پایانی سده چهارم هجری بوده، به بهانه بیان احوال وی عمده حوادث تاریخی و اجتماعی نشابور در آن برهه، نیز جغرافیای تاریخی این شهر توضیح داده شده است؛ اما بیآنکه عمدی داشته باشیم، اهمّ حوادث تاریخ ایران شرقی در آن زمان، اعم از چگونگی زوال دولت سامانیان، برآمدن غزنویان، احوال آلزیار و جدالهای این دودمانها با هم، که همگی با تاریخ نشابور و بلخ و غزنی گرهخورده بهطور مستند اما ساده و روایتگونه در این کتاب آمده است.
در توصیف دو شهر نشابور و بلخ، که یکی زادگاه حسنک و محل زندگی و ریاست وی و دیگری محل بردار کشیدن او بوده، با استناد به منابع مهم جغرافیایی آن زمان و اطلاعات تاریخی عصر غزنویان (خصوصاً تاریخ بیهقی) با دقت و نسبتاً مشروح قلم راندهایم، اما توصیف دیگر شهرهای مذکور در داستان را که نقشی در زندگی حسنک نداشتهاند (مثل غزنه، تکینآباد، بُست، طابران توس، مشهد و ری) ضروری ندانسته، به همین سبب تنها به ذکر نام آنها بسنده کردهایم.
خلاصه آنکه: این کتاب اوضاع تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و جغرافیای تاریخی خراسان را از اواخر حکومت سامانیان تا آمدن غزنویان، الی رسیدن ترکمانان سلجوقی به خراسان، به درازای ۶۰ سال روایت میکند: از حدود ۳۷۰ تا ۴۳۰ قمری، به صورت مستند اما روایی شبه داستانی، با محوریت احوال: حسنک وزیر، فردوسی، ابوسعید ابوالخیر،، وزیر ابوالعباس اسفراینی، خاندان ابومنصور عبدالزاق توسی، سلطان محمود، مسعود غزنوی.
