قلک خالی آبخوان ها و سدهای نیمه پُر:
آیا دشت نیشابور به ترسالی رسیده است؟!
گزارش تحلیلی خیام نامه از وضعیت بارش ها در سال جاری آبی
وضعیت هیدرواقلیمی نیشابور بزرگ در سال زراعی جاری را میتوان “الگوی بازیابی پس از بحران” نامید، چراکه نیشابور بزرگ پس از سالها تجربه تنشهای پیاپی اقلیمی، در سال زراعی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ با چرخشی آشکار در الگوهای جوی روبهرو شده است. واکاوی نقشههای پهنهبندی بارش حاکی از آن دارد که این خطه، برخلاف بسیاری از نقاط کشور، امسال در کانون ترسالی قرار گرفته است. اگرچه شروع سال زراعی با تأخیری نگرانکننده 12/09/1404 ) همراه بود و کشت پاییزه را با چالش مواجه کرد، اما تودههای بارشی زمستانه و بهاره، ورق را به نفع پایداری اقلیمی منطقه برگرداند. این گزارش در گفتوگو با سه مدیر ارشد حوزههای منابع آب و هواشناسی، ابعاد این تحول و راهکارهای بهرهمندی از این فرصت تاریخی را واکاوی میکند.
نیشابور فراتر از میانگین کشوری
الف) تحلیل رفتار بارش و پویایی اقلیم
در گفتگو با مدیر روابط عمومی شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی به پاسخ به سوالات میزان بارندگی در سال آبی سال جاری از ابتدای مهر سال ۱۴۰۴ تا ۱۸ فروردین در استان خراسان رضوی، کاظم جم رقمی بالغ بر ۱۶۱ میلی متر بارندگی را گزارش کرد که این عدد در مدت مشابه سال آبی پیشینه ۱۱۳ میلی متر بوده،۴۳ درصد افزایش بارندگی را نشان میدهد. نسبت به آمار بلند مدت سی ساله استان که ۱۳۹ میلی متر بوده، در سال آبی جاری ما ۱۶ درصد افزایش بارندگی در سطح استان داشتیم . میزان بارش ها از ابتدای سال آبی_زراعی(اول مهرماه سال ۱۴۰۴) تا (۲۰ فروردین ماه ۱۴۰۵) بر اساس اطلاعات ماخوذه ایستگاههای باران سنجی شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی در شهرستان نیشابور ۲۰۵ میلیمتر بوده است. که با توجه در پیش،رو بودن بارش های اواخر فروردین و اردیبهشت انتظار می رود میزان بارش های سال آبی فعلی از میانگین مجموع بارش های دراز مدت ۵۰ ساله نیشابور از ۲۳۰ میلیمتر عبور نماید. میانگین دراز مدت پنجاه ساله شهرستان نیشابور ۱۵۸.۵ و سال گذشته ۱۴۱ میلیمتر ثبت شده است . بنابر این در شرایط فعلی، افزایشی ۳۰ درصدی نسبت به سال گذشته نشان میدهد. همچنین مهدی بلوکی، مدیر اداره هواشناسی نیشابور، با تکیه بر آمار ایستگاههای سینوپتیک، میزان بارش را ۱۹۶.۴ میلیمتر اعلام کرده که ۱۴ درصد فراتر از نرمال بلندمدت است. با تطبیق آمارهای مدیریت منابع آب (۲۰۵ میلیمتر) و اداره هواشناسی (۱۹۶.۴ میلیمتر)، مشخص میشود که نیشابور با افزایش ۳۰ درصدی نسبت به سال قبل، عملاً وارد فاز ترسالی هیدرولوژیک شده است. نکته تحلیلی مهم در اظهارات مهدی بلوکی مدیر اداره هواشناسی و سعیدرضا خجستهپور مدیر اداره آب نیشابور، کیفیت بارش است. بارشهای جامد (برف) برخلاف بارانهای تند سیلآسا، فرصت نفوذ بیشتری به خاک میدهند. اگرچه سرمای ابتدایی و تأخیر در بارش به کشت پاییزه آسیب زد، اما رطوبت تجمعی فعلی خاک، پتانسیل تولید در بخش دیم را به بالاترین سطح در پنج سال اخیر رسانده است. نقشه میزان بارش تمام مناطق نیشابور در شش ماهه اول سال زراعی ( مهر تا پایان اسفندماه) نشانگر بارش بیش از میزان طبیعی است. البته بارش ها در۲.۵ماه اولیه سال زراعی کمتر از میزان طبیعی بوده است ولی در ادامه ضمن جبران کاهش بارش از میزان طبیعی منطقه نیز بیشتر شد و وضعیت کشت بهاره ودیم مطلوب است.
نقشه میزان بارش تمام مناطق نیشابور در شش ماهه اول سال زراعی
نمودار مقایسه اختلاف مجموع بارش کشور و استان ها در بلند مدت ( از ابتدای سال آبی جاری تا تاریخ 18/01/1405)
جدول فوق مقایسه استانهای کشور بر اساس میزان بارش نشان می دهد. وضعیت بارش استان خراسان رضوی ۱۲.۱درصد نسبت به نرمال بلند مدت افزایش داشته است
ب) رکوردشکنی در تغذیه سفرههای زیرزمینی
بر اساس آمار رسمی اداره منابع آب نیشابور، یکی از درخشانترین نقاط این گزارش، تحلیل عملکرد بند انحرافی فاروب رومان ( رودخانه میرآباد) است. مهار ۵ میلیون مترمکعب سیلاب در ۲۰ روز اول فروردین، نه تنها یک رکورد از دهه ۸۰ تاکنون است، بلکه نشاندهنده ظرفیت بالای مهندسی منطقه در آبخوانداری است. این حجم از تغذیه مصنوعی، در کنار بارشهای میانجلگه، فشار را از روی چاههای عمیق برداشته و فرصتی برای استراحت موقت دشت نیشابور فراهم کرده است. یکی از نقاط عطف مدیریت آب در سال جاری، مهار هوشمندانه سیلابهاست.
ج) چالش ناترازی؛ قلکهای خالی و سدهای نیمهپر
با وجود لبخند طبیعت، سایه بحرانهای قدیمی هنوز سنگینی میکند. روابط عمومی آب منطقهای استان، هشدار میدهد که ذخیره پشت سدهای استان تنها حدود ۶ درصد است. میزان موجودی فعلی آب پشت سدها؛ ظرفیت سد مخزنی شهرستان حدود شش(۶) میلیونمتر مکعب است که نسبت به حجم ۲۳.۵ مخزن سد ، تقریبا ۲۵.۵ درصد پر شدگی سد را شاهد هستیم. همچنین، میزان موجودی آب سد بار در همین موقع در سال گذشته ۳.۷ میلیون متر مکعب بوده است که نسبت به سال پیش وضعیت بهتری دارد.
تحلیل ژرفتر این وضعیت نشان میدهد که ما با یک پارادوکس آبی روبرو هستیم؛ از یک سو بارشهای سطحی باعث سبزی مزارع شده، و از سوی دیگر، کسری انباشته ۴ میلیارد مترمکعبی آبخوانها، مانند یک قلک خالی است که این بارشها تنها چند سکه در آن انداخته است؛ لذا نباید ترسالی هواشناسی را با تراز مثبت آبخوان اشتباه گرفت. به تعبیر کارشناسان، بارشهای فعلی تنها یک «تَنفس» برای دشت نیشابور است، نه نقطه پایانی بر بحران.
نقشه راه برای نیشابور سبزتر
برای اینکه نیشابور بزرگ در سالهای پیشرو از ثمرات این بارشها بهرهمند شود، بایستی از مدیریت بحران به سمت مدیریت فرصت حرکت کند. با اتکا و تحلیل پیشنهاد های سه مدیر ذی ربط ، راهکارهایی به عنوان اولویتهای استراتژیک از جمله:
یک. توسعه سطوح آبخوانداری و پخش سیلاب. موفقیت در فاروب رومان باید در سایر حوزههای آبریز دشت نیشابور (نظیر رودخانههای بوژان، خرو و درود) تکثیر شود تا هر قطره سیلاب به جای تبخیر یا خروج از دشت، به مخازن زیرزمینی هدایت شود. دو. هوشمندسازی الگوی کشت با تکیه بر «ذخیره رطوبتی»: با توجه به وضعیت مطلوب کشت دیم و بهاره، پیشنهاد میشود کشاورزان با استفاده از مالچهای زنده و شخمهای حفاظتی، رطوبت حاصل از بارشهای اخیر را در لایههای میانی خاک حفظ کنند تا تنشهای احتمالی تابستانه مدیریت شود.
سه. استراحت اجباری به چاههای عمیق و جایگزینی حقآبههای سطحی با زیرزمینی در فصول بارشی؛ در ماههایی که بارندگی فراتر از نرمال است (مانند فروردین و اردیبهشت)، باید برداشت از چاههای عمیق بهطور کامل متوقف و نیاز کشاورزی از طریق روانآبهای فصلی تأمین شود تا آبخوان فرصت بازسازی پیدا کند.
چهار. بهرهگیری از توان اکوتوریسم و کشاورزی پایدار/ ارتقای بهرهوری و اصلاح الگوی کشت؛ سال سبز نیشابور فرصتی برای برندسازی محصولات ارگانیک و کمآببر (مانند گیاهان دارویی و زعفران با آبیاری نوین) فراهم میکند که میتواند رونق اقتصادی را بدون فشار مضاعف بر منابع آب تضمین کند.
کلام آخر:
نیشابور بزرگ امروز در آستانه یک تحول سبز و سر سفره برکت الهی نشسته است. مشروط بر آنکه فراوانی امروز ما را از بحران فردا غافل نسازد؛ چنانچه مدیریت منابع آب قادر به برقراری تعادل میان برکت آنی بارش و فقر دیرینه سفرههای زیرزمینی باشد، سال ۱۴۰۵ میتواند نقطه عطفی در تاریخ کشاورزی پایدار این کهندیار باشد.
