بخشش آسمان و مدیریت ناتوانِ ذخیره آب
✍ آسیه امینی
برف و باران که میبارد، به گمان حافظهی جمعی ما کوتاه میشود. سالهایی را از یاد می بریم که زمین از تشنگی ترک خورده بود، رودها نام شان به فراموشی سپرده شده بود و آب، رؤیایی دور به نظر میرسید. پاییز امسال اما سخاوتمند بود؛ آسمان دیر به زمین لبخند زد و دیر هم دست برداشت. برف و باران آمد، بسیار هم آمد، اما مثل همیشه، بیشترش از دست رفت! جاری بر خیابانها، در جویها، در سیلابها؛ بیآنکه فرصتی پیدا کند بماند، ذخیره شود، یا آیندهای را سیراب کند.
هنوز با آب، مثل مهمانی رفتار میکنیم . برنامهها و تصمیمهایمان موقت، و امیدهایمان وابسته به فصل آتی. انگار منتظریم آسمان همیشه جبران کند آنچه ما از مدیریتاش ناتوان بودهایم. مشکل این نیست که باران کم یا زیاد میبارد ؛ دغدغه اینجاست یاد نگرفتهایم گوش بدهیم به صدای آب، وقتی که میآید.
سوال از دست رفتن آب باران و برف زمانی برایمان پررنگ می شود که میبینیم کشورهایی چون ژاپن چگونه از تکنولوژی های پیشرفته برای جمعآوری برف و ذخیرهسازی برای آب شیرین بهره میبرند، چرا ما در کشوری با چنین پتانسیلهای طبیعی و دسترسی به ابزارهای پیشرفته، هنوز موفق نشده ایم بهطور مؤثر از این منابع بهرهبرداری کنیم. در ژاپن، در بسیاری از مناطق، زمانی که برف میبارد، این بخش ها مجهز به سیستمهای پیشرفتهای هستند که برف را جمعآوری کرده و آن را به مخازن ذخیرهسازی آب منتقل میکند. این آب پس از تصفیه، برای مصارف مختلف از جمله آب شرب استفاده میشود. اما در ایران، وقتی بارش برف شروع میشود، نخستین اقدام اغلب مسئولین، پاشیدن نمک بر روی جادههاست تا از لغزندگی جلوگیری شود. در حالی که این اقدام از اوجب واجبات است، آیا نباید در کنار آن برنامهریزی برای ذخیرهسازی این منابع باارزش، بهویژه آب حاصل از برف، انجام شود؟ آیا نمیتوان از تکنولوژیهای پیشرفته برای نگهداری و استفاده بهینه از این آبها در فصول گرم استفاده کرد؟
بهویژه در شرایطی که با اتمام فصل سرد میزبان فصلهای گرم سال می شویم، کشور با بحران آب و قطع برق مواجه میشود، باید از خود بپرسیم چرا از این نعمتهای الهی بهدرستی بهره نمیبریم؟ چرا وقتی برف میبارد، تنها به فکر برفروبی و جلوگیری از لغزندگی جادهها هستیم، و به جمعآوری و استفاده از آن توجهی نداریم؟ چرا آبهای روانِ ناشی از بارش در بسیاری از مناطق کشور به هدر میروند؟ به کالشورها ریخته میشوند؟ چرا به جای این که از آب برف در تابستانها استفاده کنیم، شاهد بحرانهای مختلف آبی در این فصلها هستیم؟ شاید موعد آن رسیده بهجای دویدن دنبال راهکارهای عجولانه، مکث کنیم و بلندمدت فکر کنیم؛ بهجای جنگ با طبیعت، با آن همپیمان شویم؛ و بهجای امید بستن به شانس، به خرد جمعی تکیه کنیم. با بررسی پژوهش های انجام گرفته در حوزه انرژی آب، راهکارهای متعددی برای بهره گیری وجود دارد. به چند نمونه می توان اشاره ای مختصر داشت:
ایجاد مخازن ذخیرهسازی زیرزمینی برای آب باران و برف، استفاده از سیستمهای جمعآوری برف (Snow Catchment Systems)، ساخت شبکههای تصفیه آب باران، اجرای طرح های آبخیز داری ، بازسازی و بهرهبرداری از سدهای کوچک و ذخیرهسازی آبهای سطحی، استفاده از فناوریهای نوین برای پیشبینی و ذخیرهسازی بهتر آب؛ بهرهبرداری از فناوریهایی مانند اینترنت اشیاء (IoT) و سنسورهای هوشمند برای پیش بینی میزان بارشها در زمان واقعی برای مدیریت منابع آب . این روش و فناوریها میتوانند اطلاعاتی دقیق در مورد مکان و زمانهای بارش و همچنین میزان آب ذخیرهشده فراهم کنند.
همه ما میدانیم که آب، این مایه حیات، برای زندگیمان حیاتی است، اما آیا به اندازه کافی به مصرف صحیح آن توجه داریم؟ امروز دیگر نمیتوانیم مثل گذشته بیدغدغه از کنار مساله آب بگذریم، چرا که منابع آب کشور روبه اتمام است و در فصول گرم، با بحران جدی آب مواجه شدیم و خواهیم شد. در مصرف آب شرب باید دقت بیشتری داشته باشیم. آیا واقعاً لازم است که ماشین یا پارکینگ خود را با آب شرب بشوییم؟ چرا به جای هدر دادن چنین آب ارزشمندی، نمیتوانیم از یک سطل آب گرم و یک پارچه برای تمیز کردن استفاده کنیم؟ این کار نه تنها به صرفهتر است بلکه به حفظ منابع آبی هم کمک میکند. چرا باید برای شستوشوی سنگ مزار درگذشتگان آب شرب را هدر دهیم؟ همان آب را میتوانیم برای آبیاری درختی که در نزدیکی محل دفن آنان است، استفاده کنیم. این نه تنها به حفظ محیط زیست کمک میکند بلکه یاد و نام عزیزانمان را به شکلی معنادارتر و مفیدتر گرامی میدارد. فرهنگسازی در این زمینهها بسیار ضروری است. باید از خودمان شروع کنیم، تغییرات کوچک و مؤثر را در زندگی روزمرهمان پیادهسازی کنیم و در کنار مسئولین، به سمت آیندهای پایدارتر حرکت کنیم. آب، نعمتی است که باید آن را حفظ کنیم، نه هدر بدهیم. یادمان باشد اگر آب بماند، زندگی میسازد و اگر نماند، فقط خاطرهای خیس و سرد از پاییز و زمستان پرباران خواهد بود.
