سازنده مجسمه خيام : شهرداري به قولش وفا نکرد
شهردار نيشابور: اخلاقا متعهديم، عجله نکنيد
دو سال پيش براي اولين بار گفتگويي را با پروفسور فخيمي سازنده پيکره خيام که به تازگي نصب شده است در ويژه نامه خيام نامه داشتم ، در آن گفتگو اين مجسمه ساز از رنج هاي بسياري که براي پيکره تراشي اين مجسمه برده ، شرح داد ؛ آن زمان هنوز اين پيکره به نيشابور نيامده بود و فقط مسئولين نيشابور و تهران رايزني هايي را در جهت انتقال مجسمه با يکديگر داشتند و گويا قراردادهايي را امضا کرده بودند ؛ توضيح اين که از اين مجسمه سه عدد ساخته شده يکي از آن ها به سفارش شهرداري فلورانس ايتاليا يکي براي نيويورک و ديگري براي زادگاه خيام در نيشابور ؛ البته بنا نبود اين مجسمه قبل از اين که فضا و بستر آن حاضر شود به نيشابور منتقل گردد اما بنا به دلايلي اين پيکره پيش از آماده سازي فضا وارد شهرمان شد .
در ادامه گفتگويي را با پروفسور فخيمي خواهيم داشت که از نصب بدون هماهنگي اين پيکره در فضاي نامناسب بسيار گله مند است ، او مي گويد « مردم نيشابور پاسدار يک جريان به نام انديشه و فکربوده اند که در صدر آن خيام هست ، قبلا خيام را در حد يک شاعر مي شناختم و شناخت من نسبت به اين شخصيت بزرگ زياد نبود براساس سفارشي که به مناسبت بزرگداشت خيام در فلورانس برگزار شد ، بنا بود يک پيکره نيز در آن جا نصب شود ، نامه اي از شهردار فلورانس و سفارت ايران به من رسيد در نتيجه بر خود واجب دانستم ابتدا اين شخصيت را بشناسم و 6 ماه در کتابخانه ها به مطالعه و تحقيق پرداخته و از بزرگان علم و شخصيت هاي فرهنگي که خيام شناس بودند دعوت کردم و به اين نتيجه رسيدم که خيام يک فيلسوف ، انديشمند و حجت الحق و در تمام علوم صاحب نظر و خيام پدر علم دنياست و با اين نگاه اين مجسمه را ساختم . «
وي ادامه مي دهد : براي اين کار 5 ماکت ساختم و در طي آن از افراد صاحب نظر دعوت کردم تا نظر شخصي خود را در اين باره بدهند که تحقيقات من در اين باره دو سال به طول انجاميد ؛ حتي براي يافتن سنگ مورد نظر يک سال و نيم در تمام معادن ايران جستجو کردم و در مقطعي از پيدا کردن سنگ مناسب نااميد شدم و به معادن کشورهاي افغانستان ، چين ، تايلند ، يونان ، مقدونيه و ايتاليا نيز مراجعه کردم و باز به اين نتيجه رسيدم که اگر سنگ از ايران باشد بهتر است و در نهايت بعد از 8 ماه رفت و آمد شبانه روزي سنگ مورد نظر را در ازناي لرستان يافتم که 18 تن بود ، کار را شروع کردم و مجسمه ها ساخته شدند که باز بنا به در خواست ديگر قرار شد از اين مجسمه در نيشابور نيز استفاده شود و پيکره سومي نيز بايد تراش داده مي شد .
پروفسور حسين فخيمي تصريح مي کند : مسئولين نيشابور به کارگاه آمدند و اظهار کردند که سال ها با خيام زندگي کرده اند ولي خيام را در اين جا يافته اند ، آن ها با مراجعه به شهرداري تهران قرار گذاشتند که سومين مجسمه براي نيشابور ساخته شود ولي به خاطر تغييرات احتمالي که ممکن بود در شهرداري تهران به وجود بيايد نگران اين بودند که اين مساله عملي نشود و با ترفندهاي زياد تلاش کردند تا پيش از آن که بستر و فضاي نصب اين مجسمه حاضر شود ، آن را به نيشابور انتقال دهند .
من از ابتدا مخالف بودم که اين مجسمه پيش از آن که فضاي نصبش آماده شود آن را تحويل دهيم ولي مسئوليني که از نيشابور آمدند با اختيار کامل صورت جلسه اي را تنظيم کردند و قول شرافت مندانه دادند هم به صورت کتبي و هم به صورت شفاهي که تمام مراحل نصب را با من هماهنگ کرده و در اين راستا مشاوري را نيز انتخاب کردند ، اين جلسات با نامه نگاري ها و صورت جلسه هايي همراه بود و آقايان عهد کردند فضاي مناسبي براي آن تدارک ببينند براساس همان طرحي که ماه ها براي آن وقت و هزينه صرف شد .
فخيمي اظهار کرد : براي ترجمه اشعار که زير پاي مجسمه بود با کشورهاي دنيا مکاتبه کردم چرا که ترجمه اشعار هم تحت الفظي و هم مفهومي بود که من براي ترجمه مفهومي آن مکاتبات زيادي انجام دادم و وقت بسياري صرف شد ؛ مسئولين نيشابور نيز براساس طرح تعيين شده بنا بود بقعه اي با مشخصات دوران سلجوقي را تحت نظر مشاور بسازند و اين پيکره در درون بقعه قرار گيرد و خود پيکره نيز داخل آب نما باشد به دو دليل يکي اين که بين افراد و پيکره فاصله وجود داشته باشد و دوم به علت زاويه ديد و نگاه مخاطب ، همچنين بالاي بقعه نيز بصورت آسمان نگار باشد و بنا شد وقتي اين شرايط را مهيا کردند کار نصب شود و مسئولين موظف بودند در تمام مقاطع زماني نصب کار را با من هماهنگ کنند ولي بدون هماهنگي و اجراي طرحي که آن را تضمين کرده بودند ، مجسمه نصب شد .
حتي در فضاي اطراف قرار بود آثاري از خيام به نمايش گذاشته شود ، اين دلسوزي ها و حساسيت ها به خاطر اين بود که اين مجسمه در زادگاه خيام بتواند پيام رسان علم به دنيا باشد ولي متاسفانه آقايان برخلاف قراردادها و قولي که داده بودند اين تنديس را در يک شرايط نامناسب روي پايه اي قرار داده اند و حتي اين مجسمه آمادگي حضور در فضاي باز را ندارد و اصلا براي چنين فضايي ساخته نشده و بارندگي آن را تخريب مي کند .
متاسفانه علي رغم اين که مسئولين ، شوراي شهر و شهرداري نيشابور کوچکترين هزينه اي براي آن نپرداخته اند اما حاضر نبودند براي جانمايي آن هزينه کنند ، که تصور من اين است که وقتي براي يک اثر ارزشمند هزينه اي نکردند قدر آن را نمي دانند در حالي که شهردار نيشابور به من گفت «حاضريم براي نصب آن هرچقدر لازم باشد هزينه بکنيم « اخلاق مداري چنين اجازه اي نمي دهد که انسان به تعهدات خود عمل نکند و بر طبق قرارداد موظف بودند لحظه به لحظه کار را به من گزارش دهند و اين کار مسئولين به نظر من اهانت به خيام و سازنده اين مجسمه است چرا که من روي اين تنديس ها از سال 79 تا کنون وقت گذاشته ام .
صحبت هاي من با پروفسور به پايان مي رسد ، او حرف هاي خود را با يک آيه از قرآن به پايان مي برد و مي گويد : « أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ».
اما بد نيست مسئوليني که براي آماده سازي فضاي اين مجسمه به سازنده آن کتبا و شفاها قول داده اند بدانند که اين پيکره فاخر که 14 سال روي آن زحمت کشيده شده در معرض خطر است و شرايط نگهداري آن مناسب نيست ، معلوم نيست بارندگي ها بر سر اين مجسمه چه بياورد ؟ گاهي بايد به کوتاهي هاي خود اعتراف کنيم و نگذاريم ادامه پيدا کند و اجازه ندهيم که هنرمندي که کارهايي در سطح جهان ارائه مي دهد درباره مسئولين نيشابور بگويد « مسئولين شهرداري تهران از حساسيت من تعجب کرده بودند ولي حالا فهميدند که اين حساسيت ها بي دليل نبوده است و من به هر صورت اين مجسمه را از آنجا خارج مي کنم چرا که بنا به قرارداد به قول خود وفا نکردند . « و در نهايت گاهي بايد به قول شيخ سخن « تقصيرهاي رفته به خدمت قضا کنيم « و کار و تلاش خوبي که شروع شده و پيکره ي فاخري که به شهر خودش رسيده را قدردانسته و کار را نيمه تمام رها نکنيم.
شهرداري نيشابور چه
مي گويد؟
از سوي ديگر شهردار نيشابور در پاسخ به سخنان فخيمي اظهار مي کند: ما اگر چه به لحاظ حقوقي وظيفه اي در قبال مجسمه ي اهدايي خيام نسبت به سازنده آن نداريم، چرا که اين مجسمه هديه شهرداري تهران به نيشابور است و قرار داد و تعهدات حقوقي در اين زمينه ميان شهرداري تهران و جناب استاد فخيمي منعقد گرديده، اما از آنجا که خود را به لحاظ اخلاقي در مقابل يک هنرمند که حق معنوي بر اثر خود دارد موظف مي دانيم تمام سعي خود را براي برآورده کردن نظر سازنده ي اثر به کار
گرفته ايم.
زرندي با تأکيد بر اينکه سازه ي موجود تنها فاز اول کار است و شهرداري نيشابور به کمک مشاور طرحي را تهيه کرده است که به تأييد آقاي فخيمي هم رسيده است، افزود: البته اين کار زمان بر است به ويژه اينکه اين سازه بايد در بافت تاريخي نزديک افلاک نما کار شود و حتما مي دانيد که نصب مستحدثات در اين بافت ها حتما بايد با نظر فني و تخصصي ميراث فرهنگي صورت گيرد.
شهردار نيشابور با بيان اينکه نبايد طوري عنوان شود که شهرداري نيشابور براي انجام اين کار فرهنگي زير سؤال برود اضافه کرد: نصب اثر با توجه به اينکه نگهداري آن در انبار و آسيب ديدن اثر صحيح نبود صورت گرفت و حتي براي پيشگيري از آسيب هاي جوي و يا تخريب هاي جانبي بنا بر اين شد که شيشه حفاظتي مخصوص براي محصور کردن آن تهيه شود که اقدامات لازم براي تهيه و نصب شيشه ها صورت گرفته و ظرف روزهاي آينده اين اقدام به عمل خواهد آمد. ضمن اينکه در فاز بعدي ساخت بناي مربوطه قطعا صورت خواهد گرفت.
زرندي تاکيد کرد: شهرداري نيشابور به عنوان متولي زيبا سازي اين ابرشهر فرهنگي وظيفه خود مي داند که از هنرمندان و آثار آنان، به ويژه آثاري که در خدمت معرفي تاريخ و پيشينه ي اين شهر کهن و پايتخت فرهنگ و تمدن ايران زمين باشد، حمايت و استفاده کند.
نویسنده :سیمین سلیمانی
