به بهانه «روز جهاني کودک» و «مهرگان»
( 16 مهر ماه برابر با 8 اکتبر)
شهروندان کوچک و شريف
روزجهاني کودک، روزي است که براي يادبود و افتخار کودکان شناخته شده است. روز بزرگداشت کودک و کودکي، نيک سرشتي انسان و اهميت دادن به پاکي و معصوميت است. روزي است که در آن بايد درباره کودکان، که مظهر آينده هستند، بيانديشيم. اين روز يادآور حقوق کودک به همه ي ما مي باشد، حقوق کودک خود و همه ي کودکان جهان. کودکاني که حق طبيعي آنان است تا تجربه ي کودک بودن را در سنين کودکي داشته باشند و به يک باره سر از آوارگي، جنگ، يتيمي، حبس، فقر، خشونت، وحشت، محروميت، بردگي و کار در نياورند.
اين روز بهانه اي است تا به همه بزرگترها يادآوري کند که کودکان را بهتر درک کنند و بيشتر دريابند، زيرا کودکان، آينده اند. داشتن خانه و کاشانه، امنيت و صلح، پدر و مادرمسئول، تغذيه مناسب، شادي و نشاط، برخورداري از بهداشت و سلامت کامل، احساس آرامش و اميد به آينده، حق بهره مندي از آموزش و يادگيري، همه و همه، حقوق اوليه و لازم و ضروري کودکان است .
در مقدمه ي کنوانسيون حقوق کودک آمده است :«کودک بايد در فضايي سرشار از خوشبختي و محبت و تفاهم بزرگ شود.»
جالب است بدانيم که روز جهاني کودک را خود بچهها به وجود آوردهاند. در سال 1986 در چنين روزي 2 تن از دانش آموزان 9 ساله مدرسه آتاتوري در نيويورک با نگارش نامهاي از همه بچههاي دنيا خواستند که با هم، روزي را به صلح اختصاص دهند. در پيام يکي از بنيانگذاران روز جهاني کودک آمده است:
« بزرگترهاي ما عقايد ثابتي دارند. آنها ما را دوست دارند چون بچههاي شان هستيم اما آيا آنها ميدانند که چه دنيايي را براي ما به وجود ميآورند. اگر کمترين اشتباهي در ماشين هستهاي آنها رخ دهد، ما هرگز شانسي براي رشد نخواهيم يافت. ما امکاني براي رشد و پرورش ميخواهيم.»
در ايران، روز شانزدهم مهر ماه برابر با هشتم اکتبر به عنوان روز جهاني کودک تعيين گرديده است. از سوي ديگر، روز شانزدهم مهر ماه در کشور ما برابر است با آئين «جشن مهر» يا «مهرگان». مهرگان يکي از جشن هاي باشکوه و مهم مردم ايرانيان باستان است و آنرا همسان با جشن نوروز مي دانستند. جلال آل احمد نيز زمان برگزاري آئين قالي شويان در مشهد اردهال را با مهرگان هم پيوند مي داند. مهرگان يا جشن مهر امروزه نيز در نقاط مختلف کشور، از جمله در استان هاي يزد و کرمان به اشکال غير رسمي و به دست عامه برگزار مي گردد و به ويژه نزد هم وطنان زرتشتي از جايگاه خاصي برخوردار است. در تاجيکستان و سمرقند هم هر سال در ماه ميزان (مهر ماه) جشن هايي با همين مفاهيم برگزار مي گردد.
فردوسي در شاهنامه به روشني به اين جشن کهن و پيدايش آن در دوران پادشاهي فريدون، پس از ساقط کردن حکومت ظالمانه ضحاک به وسيله مردم و رهبري کاوه آهنگر اشاره کردهاست:
فريدون چو شد بر جهان کامکار
ندانست جز خويشتن شهريار
به رســم کيان تاج و تخت مهي
بياراست با کاخ شاهنشهي
به روز خجسته ســر مهر ماه
به سر بر نهاد آن کياني کلاه
همان گونه که در گزارش فردوسي ديده ميشود، زمان برگزاري جشن مهرگان در آغاز ماه مهر و فصل پاييز بوده است و اين شيوه تاپايان دوره هخامنشي واحتمالاً تا اواخر دوره اشکاني نيز دوام داشته است. اما از اين زمان و شايد در دوره ساساني، جشن مهرگان به «مهرروز» از مهرماه يا «شانزدهم ماه مهر» منتقل ميشود. دانشمند ايراني ابوريحان بيروني در التفهيم مينويسد: «مهرگاه، شانزدهم روز است از مهرماه ونامش مهر، اندرين روز، افريدون ظفر يافت بر بيورسبجاد و، انک معروف است به ضحاک، وبه کوه دماوند باز داشت. و روزها که سپس مهرگان است همه جشن اند، برکردار آنچ از پس نوروز بود».
آن گونه که ازمجموع منابع موجود، همچون نگارهها و متون باستاني و نوشتههاي مورخان و دانشمندان قديم ايراني و غير ايراني مانندفردوسي، ابوريحان بيروني، ثعالبي، جهانگيري، ابونصر فارابي، هرودوت، کتسياس، فيثاغورث و نيز آثار شاعران و اديباني مانند رودکي، پدر شعرفارسي، تا ديگران نظير ناصرخسرو، ، عنصري، دقيقي، حافظ، همگي در آثار خود عبارت «جشن مهرگان» را به کار برده اند.
مهرگان داراي سه ويژگي اسطورهاي وديني است. اول اين که مهرگان همچون نوروز داراي اعتدال کيهاني است، يعني اندازه شب و روز در مهرماه برابر ميشود، که عرفاً به آن ميزان هم مي گويند. وشايد از همين رو اين ماه را که مظهر عدالت و دادگستري الهي است، «مهر» نام نهاده اند. دوم اين که مهر برابر است با پايان فصل برداشت محصولات کشاورزي، از اين رو زمان مناسبي براي جشن وشادي و استراحت کشاورزان، و سوم اين که پيدايش جشن مهرگان را در تاريخ (اسطوره اي) ايران نسبت ميدهند به پيروزي ايرانيان برضحاک ستمگر. مردم ايران زمين به رهبري کاوه آهنگر، ضحاک را در کوه دماوند در بند آوردند و فريدون را به عنوان رهبرخود برگزيدند. به اين سبب است كه مهرگان يادآور پيروزي مردم بر بيداد و ستم زمانه نيز بوده و اين روز براي مردم ايران زمين، روز مبارزه با ظلم و ستم است.
البته دربرخي متون ايراني از مهرگان ديگري به نام مهرگان بزرگ در بيست و يكمين روز مهر ماه نام برده شده كه احتمالاً تاثير تقويم خوارزمي باستان بوده است.
«مهرگان» از ترکيب دو واژه «مهر» و پسوند «گان» مي باشد. «مهر» به معني فروغ و روشنايي و «گان» به معني جشن است. مهر يا ميترا در زبان فارسي به معناي «فروغ، روشنايي، دوستي، پيوستگي، پيوند و محبت» است و ضد دروغ، دروغ گويي، پيمان شکني و نامهرباني کردن است.
از مطالعة تاريخ و متون قديم در کشورمان بر مي آيد، که در گذشته ها، مردم اين سرزمين به هر بهانه اي، با برگزاري آئين هاي شکرگزاري از خداوند، به شادي و پايکوبي مي پرداختند و روح اميد و کاميابي را در بين آحاد مردم زنده نگه مي داشتند. در اين آئين ها، اگرچه کودکان منزلت و جايگاه مستقلي نداشتند، اما وجود کانون هاي گرم، پر عاطفه و با محبت و مستحکم خانوادگي و نيز برگزاري مراسم هاي جشن و سرور و شادي فراوان در سرتاسر کشور، دليل محکمي بر مهرورزي و عشق و دوستي مردم به يکايک اعضاي خانواده است.
در دوره معاصر نيز با گسترش مراکز آموزشي جديد و برخوردار و اشاعه ي اصول نوين تعليم و تربيت و طرح نظريه هاي روان شناسان و دانشمندان علوم رفتاري و شکل گيري سازمان هاي بين المللي در راستاي استيفاي حقوق کودکان، خيزش هاي مناسبي انجام گرفته است و اميد مي رود که توجه و علاقة بيشتري به نيازهاي جسماني، عاطفي و رواني کودکان نشان داده شود.
کودکان شهروندان شريفي هستند که مي توانند در ساختن آينده اي بهتر، يار و ياورمان باشند. لذا در تدوين برنامه هاي توسعه، تحقق حقوق کودکان وايجاد امکانات کافي براي رشد و پرورش فکري آنها بايد در محل توجه اصلي برنامه ريزان کشور قرار گيرند، چرا که هيچ جامعهاي بدون توجه به کودکان اش به توسعه و پيشرفت نميرسد.
اين اعضاي کوچک خانواده و جامعه اگر چه امروز کودک اند و معصوم، اما فردا بزرگ و مسئول و خود تربيت کننده ي نسلي جديد هستند. نسلي که روز به روز مسيرش عوض مي شود.
حضرت رسول اکرم (ص) مي فرمايند: «اگر کسي داراي طفل خردسالي بود بايد با او در جنبش هاي کودکانه و حالت بچه گانه همکاري و هماهنگي نمايد». کودکي کردن و کودکي داشتن و پاکي و شفافي و زلالي و معصوميت کودکي را حفظ کردن و در بزرگي خود، قلب کودکانه داشتن آروزي بزرگي است. اين روز به همه ي کودکان عزيز خجسته و مبارک باد… اميدوارم همه ي کودکان در دنيايي سرشار از صلح و آرامش و آزادي به سر برند.
روز جهاني کودک و مهرگان بر همه ي کودکان ايران زمين مبارک باد.
منابع:
– www.unicef.org
– www.hawzah.net
– تاريخ تمدن ساساني، تأليف سعيد نفيسي، تهران 1331
– ايران در دوران نخستين پادشاهاه هخامنشي، م.آ. داندامايف، ترجمه روحي ارباب، تهران 1327
– تاريخ بيهقي، تأليف عطاملک جويني، به اهتمام محمد قزويني، 3جلد، ليدن، 1913-1912.
– دين هاي ايران باستان، س. نيبرگ، ترجمه دکتر سيف الدبن نجم آبادي، تهران 1359.
– شاهنامه فردوسي، تصحبح جلال خالقي مطلق، جلد يکم، داستان فريدون.
– آثار الباقيه عن القرون الخاليه، تأليف ابوريحان بيروني، طبع لايپزيک، 1923.
– روزگاران «تاريخ ايران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوي»، تأليف عبدالحسين زرين کوب، تهران، سخن، 1378.
حسین لطف ابادی
