کاشی کاری از نیشابور تا مرو

گفتگو با هنرمند پیشکسوت نیشابوری:

کاشی کاری از نیشابور تا مرو

حسن خانی هنرمندی که دل در گرو سنت های دیرین هنر ایرانی – اسلامی دارد و در عصری که کامپوزیت و سنگ های مصنوعی، مناظر و مرایای شهری را فراگرفته اند، و ماندگاری نماها جای خود را به سرعت در بهره برداری از ساختمان داده است، پیگیر هنری است که آثار به جامانده از آن در نیشابور حاکی از قدمتی دست کم هفتصد ساله است. خانی متولد ۱۳۳۲ درنیشابور است و سال هاست دست هایش در کار خلق آثار هنر در رشته کاشی معرق است. کار کاشی کاری را به گفته خودش از نیم سده قبل در نوجوانی و زیر نظر برادرش، و در هنگام مرمت امام زاده محروق آغاز کرده و سپس جهت مرمت آثار باستانی به شهرهایی همچون مشهد(حرم مطهر رضوی)، شیراز (شاه چراغ) و (شیخ روزبهان)، شاهرود (شیخ ابوالحسن خرقانی) رشت (آستانه اشرفیه) سفر کرده و در بازسازس گنبد آرامگاه رودکی، پدر شعر فارسی، در تاجیکستان هم شرکت داشته است. هنرمند همشهری از تحولات زمانه نیز عقب نبوده و به اقتضای شرایط عصر مدرن، تولید کاشی در کارگاهی پیشرفته را نیز در پیش گرفته است. گفت و گوی ما با این هنرمند پیشکسوت خواندنی است.

* با توجه به قدمت هفتصد ساله هنر کاشیکاری در نیشابور هم اکنون چه وضعیتی بر این هنر اصیل در شهرمان حاکم است؟

متاسفانه بر اثر غفلت مردم و عدم حمایت مسئولین این هنر در حال از بین رفتن است و از آن گذشته ی پر شکوه جز خاطره ای باقی نمانده است. مدت هاست هنر کاشیکاری در حال احتضار است و اگر امروز فکر اساسی و علمی برای بقای این هنر اصیل نشود فردا دیر خواهد بود. این جانب به علت عشق و علاقه وافری که به هنر کاشیکاری ایرانی داشته ام موفق به راه اندازی تنها کارگاه تولید انبوه کاشی هفت رنگ در نیشابور شده ام.

* لطفا درباره هنر کاشیکاری و تولید و انواع ان اطلاعاتی به همشهریان عزیز ارایه بفرمایید؟

امروزه کاشی به دو روش کاشی معرق و کاشی هفت رنگ تولید می شود و ثفاوت این دو سبک در این است که در کاشی معرق ابتدا قطعات کاشی بصورت ریز برش داده شده و سپس کنار هم قرارمی گیرد اما در کاشی هفت رنگ طرح اولیه روی کاشی های سفید رنگ ۲۰×۲۰ و ۱۵×۱۵ پیاده شده و سپس وارد کوره می شود و کاربرد اصلی کاشی در معماری و ابنیه مذهبی و سردر مدارس و ادارات و غیره می باشد.

* از چه زمانی این هنر وارد زندگی شما شد؟

از سال ۱۳۴۵همزمان با تعمیر و مرمت ایوان های امامزاده محروق و ارامگاه خیام وارد دنیای کاشیکاری شدم. آن زمان جوانی هفده ساله بودم که زیر نظر استاد علی الهامی و برادرم، حاج محمدحسن خانی، آموزش می دیدم. پس از ان بود که همراه گروهی که زیر نظر انجمن آثار ملی اداره می شد جهت مرمت آثار باستانی به شهرهایی همچون مشهد(حرم مطهر رضوی)شیراز (شاه چراغ) و (شیخ روزبهان)، شاهرود (شیخ ابوالحسن خرقانی) رشت (آستانه اشرفیه) سفر کرده و پس از آن بود که این هنر ما را غرق خود کرد.

از زندگی خود که در نیشابور می گذشت بگویید؟

درسال ۱۳۵۵بودکه به استخدام سازمان حفاظت آثار باستانی درآمدم. ابتدا در مرکز استان ( مشهد) اقامت داشتم ودر مرمت مدارس علمیه میرزا جعفر – پریزاد- و دو درب که اکنون در بافت حرم رضوی قرار دارد شرکت داشته ام. در سال ۱۳۵۵بود که به نیشابور انتقال یافتم در آن زمان زیر نظر اداره ارشاد خدمت میکردیم و به مرمت اثار تاریخی شهرمان همچون آرامگاههای خیام، عطار کمال الملک و….. مشغول بودیم. ضمناً در همین دوره بود که کارگاه کاشی معرق را در ایام بیکاری و فراغت راه اندازی کردم و پس از ان بود که اثار به وجود امده در شهر همچون مساجد (قدس-الهادی….) و تکایا (صاحبالزمانی- محمدیه-کارگران….) را به انجام رساندم.

شنیده ایم سفرهای کاری به خارج از کشور هم داشته اید؟

بله در سال۱۳۶۷ جهت ساخت و نمای مسجدی در مرو (ترکمنستان) وارد آن کشور شده و حدود سه ماه در آنجا اقامت داشتیم. نکته جالب برای من فقری بود که در آن زمان بر مردم آن جا احاطه داشت. در سال۱۳۸۵ بود که جهت کاشی گنبد آرامگاه رودکی این شاعر بزرگ پارسی به تاجیکستان عزیمت کردیم. مردم انجا بسیار مهمان نواز بوده و با ما بسیار با احترام برخورد می کردند.

درباره هنر کاشیکاری اگر مطلب نگفته ای هست بفرمایید؟

در روش معرق به دلیل تراش کاشی با دست ارزش هنری بیشتر ی داشته و ضمنا دوام آن طولانی تر می باشد. اما چون هزینه تولید آن گران می باشد کم کم روش کاشی هفت رنگ جایگزین آن شده است. در هر صورت وظیفه ما نگهداری وحفظ این هنرهای اصیل و سنتی می باشد.

سوال دیگری که پیش می آید این است که این همه آثار کاشی کا ری که در سطح شهر نصب شده از کجا آمده است؟

قبل از راه اندازی کارگاه نیشابور روال کار این بود که سفارشات اندازه گیری می شد و سپس برای انجام کار و پخت کاشی به مشهد فرستاده می شد. و آنجا در کارگاهی که متعلق به برادرم بود مراحل تولید طی کرده وسپس کار آماده نصب می شد. ضمنا یک سری کاشی هفت رنگ از شهرهای اصفهان و یزد نیز وارد نیشابور می شودکه بخشی از آثار نصب شده را تشکیل می دهد.

انگیزه شما از راه اندازی کارگاه کاشی هفت رنگ در نیشابور چه بوده و چه مراحلی طی می شود تا کاشی آماده نصب شود؟

به علت عشق و علاقه وافری که از جوانی به این هنر سنتی و اصیل داشتم پس ار باز نشسته شدن از خدمت در اداره میراث فرهنگی صنایع دستی وگردشگری اقدام به راه اندازی کارگاه کردم تاشهرمان که زمانی مهد هنر سفالگری و کاشی ایران بوده تا حدی از وابستگی به شهرهای دیگر رهایی یابد. و ضمنا از مرگ این هنر فاخر جلوگیری شود. مراحل ساخت کاشی هفت رنگ عبارتند از: انتقال طرح روی کاشی های۲۰×۲۰ یا۱۵×۱۵سپس لعاب گذاری و در مرحله اخر پخت کاشی که این مراحل باید با دقت ویژه انجام گیرد.

و سخن آخر:

هنر برتر از گوهر آمد پدید

اگر این سخن نغز آویزه گوش مردم و مسولین قرار گیرد چه بسا کارهای بزرگ به سرانجام برسد. توصیه من به مسئولین این است که به هنرهای سنتی و اصیل این سرزمین توجه ویژه شود، اگر چنین شود این ملت هویت اصلی خود را یافته و ضمن این که اشتغال زایی این گونه هنرها قابل توجه می باشد. در خاتمه تشکر ویژه از اداره نوسازی مدارس دارم که ما را در پیمودن این راه دشوار همراهی و یاری نموده اند.

گفتگو: سید هاشم مداح

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.