پیشینه ی تاریخی جنگ ۸ساله ایران و عراق

به بهانه ی سی وچهارمین سالگرد تجاوز ارتش عراق به سرزمین ایران

پیشینه ی تاریخی جنگ ۸ساله ایران و عراق

۳۱شهریور ۱۳۵۹ با حمله هوایی عراق به چند فرودگاه ایران و تعرض زمینی همزمان ارتش بعث به شهرهای غرب و جنوب ایران، جنگ ۸ ساله حکومت صدام حسین علیه ایران آغاز شد. این جنگ ۱۹ ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و چند روز پس از آن اتفاق افتاد که صدام پیمان الجزایر را در برابر دوربین‌های تلویزیون بغداد پاره کرد. صدام در نطقی با تأکید بر مالکیت مطلق کشورش بر اروند رود (که وی آن را شط‌العرب نامید) و ادعای تعلق جزایر ایران به «اعراب» جنگ را در زمین، هوا و دریا علیه ایران

آغاز کرد.

این جنگ در حالی شروع شد که مردم ایران دوران نقاهت پس از انقلاب را می‌گذراندند و طبعاً به بازسازی کشور و آرامش و سازندگی می‌اندیشیدند. نیروهای مسلح نیز به دلیل آن که انتظار جنگ را نداشتند، از آمادگی چندانی برای رویارویی در یک نبرد بزرگ برخوردار نبودند.

 

سابقه تاریخی نزاع ایران و عراق را باید میراث نزاع ایران و عثمانی دانست. اختلافات ایران و عثمانی در طول چهار قرن ۱۹۱۴ ۱۵۱۴م. علی رغم بسته شدن قراردادهای صلح متعدد و همچنین پروتکل های مرزی، همچنان حل نشده ماند و با فروپاشی امپراطوری عثمانی، به دولت تازه استقلال یافته عراق پس از جنگ جهانی اول انتقال یافت.

جنگ جهانی اول وتشکیل کشور عراق وآغاز اختلافات این کشوربا ایران

پس از جنگ جهانی اول ، خلافت ۵۰۰ ساله عثمانی ها پایان یافت .و به دنبال شکست این امپراطوری ، فرانسه وانگلیس بر اساس قرارداد سایکس-پیکو ، قلمرو این خلافت ۵۰۰ساله را تجزیه کردند وبا جدا شدن سه ایالت بصره و بغداد و موصل از این امپراطوری درسال ۱۹۲۰م (۱۲۹۹ه ش) کشور عراق هویت سیاسی پیدا کرد.

باتشکیل دولت عراق ،دولت ایران با اخذ امتیازاتی این کشور را به رسمیت شناخت . پس از این تاریخ تحولات بسیاری در روابط دو کشور رخ داد که میتوان به عهد نامه مرزی ۱۹۳۷م اشاره کرد که با امضای این قرارداد تلاش یکصد ساله ایران برای اعاده حقوق مسلم خود در اروند از بین رفت و عهدنامه مذکور مالکیت تمام رودخانه را به عراق واگذار کرد و انگلستان به هدف دیرینه خود رسید.در ۱۷ تیر ۱۳۱۶ پیمان سعد آباد بین چهار کشور ایران و عراق و ترکیه و افغانستان به امضا رسید و اعضا متعهد شدند مشکلات خود را از راه های مسالمت آمیز حل کنند.

اختلاف ایران و عراق پس از جنگ جهانی دوم:

در سال ۱۳۲۹ش با ملی شدن صنعت نفت ایران ، از سوی انگلستان توطئه ای برای تجزیه خوزستان به مرحله اجرا در آمد که قرار بود خوزستان به یک کشور مستقل کوچک مثل کویت ، عمان و قطر مبدل شود . با وجود این که ناو موریس انگلیس وارد اروند شد و نیروهای نظامی عراق هم برای این توطئه آرایش گرفتند . اما با سقوط دولت مصدق و گرایش دوباره ایران به غرب این توطئه عملی نشد.

حکومت پادشاهی عراق که زیر نظر انگلیسی ها اداره میشد با کودتای ۲۳ مرداد ۱۳۳۷ سرنگون شد و عبدالکریم قاسم اداره امور کشور را در دست گرفت .

در این دوران بحران موجود بین دو کشور ایران و عراق تشدید و عمیق شد و حتی به صف آرایی نظامی در سال ۱۳۳۷ منجر شد که بدون درگیری پایان یافت.

ادعای حاکمیت بر خوزستان ، تشکیل جبهه آزادیبخش خوزستان و مسئله کردها از جمله مسائل مورد اختلاف میان ایران و عراق در دوران حکومت عبدالکریم قاسم بود.

کودتای حزب بعث در سال ۱۹۶۸ ( ۱۳۴۷ ه ش ) و به قدرت رسیدن حسن البکر از تحولات مهم دیگر عراق بود. با روی کار آمدن این حزب اختلافات دو کشور حادتر شد.

علاوه بر اختلافات قبلی مسئله تحدید حدود مرزی اروند و تغییر حاکمیت برآن و حاکمیت ایران بر سه جزیره تنب یزرگ و تنب کوچک و ابوموسی در خلیج فارس نیز به آنها افزوده شد.

و همچنین تفاوت عقیدتی در دو کشور به شعله ورتر شدن اختلافات دامن میزد.دولت عراق برای اینکه واکنش تندی به ایران نشان دهد سفیر ایران در بغداد را به وزارت امور خارجه فراخواند و اولتیماتوم داد که شط العرب جزئی از قلمرو عراق است و ایران افراد نیروی دریایی ایران باید آنجا را ترک کنند وگرنه عراق از قوه قهریه استفاده خواهد کرد.دولت ایران نیز که از برخورد غیر اصولی عراق به خشم آمده بود بود قرارداد ۱۹۳۷ را به طور رسمی لغو کرد و با شکایت عراق به شورای امنیت منازعه بالا گرفت و به برخورد خونین واحد های تانک و زرهی و پیاده در روز ۲۱ بهمن ۱۳۵۲ در منطقه ایلام و شهر بدره عراق منجر شد که با دخالت شورای امنیت ، قطعنامه ۳۴۸ صادر شد و طرفین به مرزهای قانونی عقب نشینی کردند.

عهدنامه ۱۹۷۵:

در اجرای قطعنامه ۳۴۸ شورای امنیت ، هیئت های نمایندگی دو کشور ایران و عراق به مدت ۱۷ روز از ۲۱ مرداد تا ۶ شهریور ۱۳۵۳ ، در استامبول با یکدیگر ملاقات و مذاکره کردند . ولی نتیجه مطلوبی حاصل نشد زیرا وزیر خارجه عراق بر حاکمیت اروند رود تاکید وآن را جزو سرزمین ملی عراق قلمداد میکرد.

در مارس ۱۹۷۵م (اسفند۱۳۵۳ش) جلسه سالانه سران اوپک در الجزیره تشکیل شد . رئیس جمهور الجزایر که میزبان جلسه اوپک بود برای حل اختلاف بین دو کشور میانجی شد و طی دو جلسه مذاکرات طولانی بین شاه ایران و صدام حسین که در آن موقع معاون رئیس جمهور عراق بود انجام گرفت و قرار داد ۱۹۷۵ بین دو کشور به امضا رسید این قرارداد آخرین قراردادی است که پیش از جنگ تحمیلی بین ایران و عراق منعقد شد . حساسیت اصلی این قرارداد در مورد تعیین خط القعر اروندرود و مناطقی مانند میمک و جاهای دیگر است.

دوران بعد از انقلاب اسلامی ایران

هرچند انعقاد قرارداد ۱۹۷۵م الجزایر، ظاهرا باعث پایان اختلافات مرزی و روابطی نسبتا بهتر شد، اما این آرامش نسبی در روابط بین دو کشور با وقوع انقلاب اسلامی در ایران پایان یافت. زیرا عراق به موجب بیانیه-ی الجزایر و با پذیرش خط تالوگ به عنوان خط مرزی دو کشور، عملا حاکمیت ایران را بر اروندرود پذیرفته بود، اما به دلیل عدم رضایتی که از این قرارداد داشت، به دنبال موقعیتی مناسب می‌گشت تا ضربه‌ی نهایی خود را به ایران وارد سازد.تا اینکه سرانجام وزارت امورخارجه ی عراق در ۲۶/۶/۱۳۵۹ طی یادداشتی قرارداد ۱۹۷۵ م الجزایر را لغو و صدام با ادعای حاکمیت مطلق عراق بر شط‌العرب، آن را در برابر دوربین‌های تلویزیونی پاره کرد و در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با حملات هوایی و زمینی ارتش بعث به خاک ایران جنگ تحمیلی ۸ ساله علیه جمهوری اسلامی را آغاز کرد.

منابع در دفتر نشریه موجود است.

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.