پیدایش ادوار شعر پارسی

رحمت ا… برمکی

شاعر و پژوهشگر ادبی

به یاری خداوند، این نوشته دیباچه ای خواهد بود بر گفتار هایی  پی در پی برای شناخت ادبیات فارسی، با تکیه بر نقد تاریخی _ اجتماعی .

با زمینه های تاریخی ، اجتماعی ، اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی

با تعریفی که از سبک و مکتب در پیش رو داریم ، تاریخ ادبیات ما اعم از پیش از اسلام و دوره گذار (ورود اسلام به ایران تا نیمه دوم قرن سوم )تا ادبیات معاصر و روزگار ما ،همیشه زمینه های اجتماعی ، تاریخی ، فرهنگی و سیاسی ،بر شعر و تفکرات شاعرانه ،اثری مستقیم داشته است .

که باعث به وجود آمدن ، دوره های گوناگونی در ادب و شعر پارسی گردیده است .هر چند در تقسیم بندی های سبک شناسی(با عناوین سبک و مکتب ،یا ادوار شعرپارسی و یا اعصار شعر روبرو هستیم )

از عناوین مختلفی در نام گذاری ها استفاده شده است .که مشهورترین آنها عبارتند از : سبک های خراسانی ،مکتب آذربایجان ، سبک عراقی ، مکتب وقوع ،سبک هندی (اصفهانی) سبک بازگشت ، مشروطه ، سبک نیمایی ، اما فارغ از همه این نام گذاری ها  شعر راستین  از آغاز پیدایش خویش (از روزگارانی که اسناد آن به دست آمده ) دوره ی هند و ایرانی (سروده های ودایی و سنسکریت )دوره ایرانی باستان (سروده های گاهانی ،اوستایی متاخر ، پارسی باستان )دوره اشعار پارسی به شیوه ی منظوم ایرانی میانه (اشعار هجایی – آهنگین پارسی دری ، فهلویات و اورامنان و ترانه های محلی )به راه پر فراز و نشیب خویش ادامه داده است .گاهی در جهان اسطوره و حماسه ،درفش خویش را به درستی و راستی ،فارغ از هر گونه کژی و راستی بر افراشته و از هفت خوان ها به سلامت عبور کرده است ، گاهی در کشاکش تطبیق با اوضاع و احوال روزگارانی خاص به خود اندیشیده و از کوران حوادث بیرون آمده است راه نیاکانش را به سعی وافر ادامه دهد ، وقت هایی در اعصار طلایی در سر خوشی ها به خود بالیده ، به مردمانش حکمت آموخته ، از عاشقانه ها گفته و با زبان پرندگان ، مقامات سلوک را نشان داده است .

روزگارانی خرقه ی عرفان به تن نموده به وجد و سماع پرداخته است ، در یورش بیگانگان و کشتارهای معروف تاریخ به سوگ نشسته و مرثیه سروده است ،در عصر بیداری با دستاویز مسائل سیاسی ،ترانه سر داده و آزادی و وطن دوستی را شعار خود ساخته تا در بیداری بیشتر  مردمانش کوشا باشد ،فرجام آنکه در دوران خفقان و ستم شاهی ،کوس سخن نو و شعری دیگر گونه را به صدا درآورده است وهمچنان در حال پیمودن راه است .

گذشته از همه تقسیم بندی ها ی رایج ( که جهت شناخت و معرفت جامع نسبت به ادبیات ما ضروری به نظر می آید )

توجه به این نکته از اهمیت فراوانی برخوردار است که زمینه های بروز همه ی ادروار در بستر تاریخی ، اجتماعی ، قوی و فرهنگی ، جغرافیایی ،زبانی و  مکانی و مسائل سیاسی ،پیوندی ناگسستنی دارد ،تا آنجا که در انتخاب مضامین شعری هر دوره و یا حتی در سرچشمه ی الهام شاعران ، تاثیر بسزایی داشته اند.

در بعضی کتب «سبک شناسی» مهمترین عوامل سبک ساز(۱) ،را که منجر به ایجاد سبک شاعران شده است ،بدین گونه بر شمرده اند :

الف- نفسانیات   ب- تحولات اجتماعی    ج- زمینه فرهنگی    د- مخاطبان    ه- دانش و اطلاعات و شغل و حرفه شاعر و موضوع سخن     ز- محیط جغرافیایی .

به همین منظور است که امروزه در تحلیل شعر و ادوار آن با تاثیر عوامل برون متنی ، روبرو هستیم.

پیدایش این موضوعات و پرداختن به آ ن ها که در تاریخ ادبیات ، به طور کلی با ادبیات اقلیمی ، ادبیات تعلیمی ، شفاهی ، و ادبیات عرفانی و نمونه های بسیار دیگری آشنا می شویم .

در کنب سبک شناسی ، عمدتا کار را از نیمه دوم قرن سوم آغاز می کنند( در زبان فارسی دری ) و کمتر به موضوع ادبیات پیش از اسلام و دوره گذار (دو سده ی نخستین پس از ورود اسلام به ایران ) می پردازند ، البته این به این معنا نیست که هیچ کتابی در زمینه های یاد شده ، تالیف نگردیده است

از عمر سرو کهن شعر پارسی ، حدود سه هزار سال می گذرد(که حدود ، دو هزار سال ان مربوط به ادبیات باستان و پیش از اسلام می باشد ) در کتاب ،سروده های روشنایی (۲)که جستاری در شعر ایران  باستان و میانه و سروده های مانوی است و منبعی بسیار قوی در این زمینه محسوب می شود نویسنده به دو دوره  ی کلی در ادبیات پارسی  قائل است :

۱-    دوره نخست : از هزار سال پیش از میلاد تا سده ی نهم میلادی .

۲-    از سده ی سوم هجری تا روزگارکنونی ،که دوره نخست را به چهار بخش :۱-دوره هند و ایرانی

۲- دوره ایرانی باستان    ۳-دوره ایرانی میانه    ۴-دوره اشعار فارسی به شیوه ی منظوم ایرانی میانه.

لذا با توجه به مواردی که ذکر شد ،در صدد آن هستیم که ادوار شعر پارسی را یکبار دیگر جهت شناخت بیشتر به طور سلسله وار از کهن ترین روزگاران تا امروز با ذکر نمونه های بارز هر دوره و ناگزیر با تقسیم بندی ذیل : ۱- پیش از اسلام    ۲- دوره گذار    ۳-خراسانی     ۴- آذربایجانی     ۵- وقوع     ۶- هندی (اصفهانی )

۷- بازگشت     ۸- بیداری      ۹- نیما و ادب معاصر ،را به همراهی شما به تماشا بنشینیم  ، با توجه به این نکته که همواره در بررسی تاریخ ادبیات با دو نگاه متفاوت روبه رو هستیم ، یک نگاه که صرفا روی کردی درون متنی دارد و عوامل علت گرای آن را مد نظر نمی گیرد و نگاهی دیگر که ادبیات را بر پایه شرایط تاریخی پدید آورنده ها تحلیل می کند و آگاهی از شرایط تاریخی را ضروری می داند .

به همین منظور نویسندده ی کتاب ((تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان پارسی )) (۳) معتقد است :

((این دو رویکرد ، هیچ کدام به تنهایی نمی توانند ، اساس نگارش تاریخ ادبی قرار گیرند ، اما تلفیق آنها در هیات یک ساختار نظام مند ، به نظر بسیار مفید و کار آمد می آید))

همانگونه که همه مطلع هستند ، هر دو محصول سیر طبیعی  و تاریخی دوره پیش از خود می باشد و هدف ما از باز شناسی ادب و فرهتگ پیشینیان و یادآوری افتخارات ادب کهن ، به منظور حفظ این میراث گران  بها می باشد وگرنه نمی خواهیم به بهانه افتخار به مفاخر ادبی  این مرز و بوم (فردوسی ، سعدی ، حافظ، سنایی ، ناصر خسرو ، خیام ، عطار ، مولوی ،سعدی و حافظ ) که حضوری پر توان در ادب پیشین جهان داشته اند . از حضور در ادبیات جهان معاصر، دور بمانیم و حضوری چشم گیر، نداشته باشیم . امید آنکه با ارائه پیشنهاد هاتا ن ما  را در این سلسله مباحث ، یاری نمایید ، هر گونه نقد منصفانه برای پر بار شدن این مباحث را بر دیده ی منت می پذیریم.

پاورقی :

۱- « سبک شناسی شعر پارسی «

از رودکی تا شاملو

نویسنده : دکتر محمد غلامرضایی

انتشارات جامی- چاپ سوم ۱۳۸۷

۲-»سروده های روشنایی «

جستاری در شعر ایران باستان و میانه و سروده های مانوی

نویسنده دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور

انتشارات : نشر اسطوره ۱۳۸۶

۳-»تاریخ ادبی ایران و قلمرو زبان فارسی «

نویسنده : دکتر سید مهدی زرقانی

انتشارات :سخن ۱۳۸۸

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.