وکلای نیشابوراز مشروطه تا امروز

قسمت اول: (از تاسیس مجلس شورا تا انقراض قاجار)

۱۰۹سال پیش ، تلاش‌های ایرانیان برای شورایی کردن حکومت در انقلاب مشروطه به ثمر نشست و مجلس شورای ملی که میراث گران‌بهای مشروطیت بود، پا به عرصه سیاست در ایران نهاد. پس از امضای فرمان مشروطیت توسط «مظفرالدین شاه»، سران مشروطه گرد هم آمدند و علی‌رغم کارشکنی‌های عناصر مرتجع که هنوز به دوام و بقای رژیم استبداد امیدوار بودند، به بحث پیرامون مقدمات تشکیل مجلس شورای ملی مشغول شدند و از بین سران مشروطه مجلس موقتی تشکیل دادند، و از طرف این مجلس دوازده نفر مأمور نوشتن نظام‌نامه انتخابات مجلس شدند. وپس از آن براساس همین نظام نامه انتخابات مجلس در سال۱۲۸۵ه.ش آغاز شد.

 

انتخابات اولین دوره مجلس شورا در تهران در ۲۵ شهریور ۱۲۸۵ش به صورت صنفی بین طبقه اشراف و شاهزادگان، تجار و مالکان، روحانیون و اصناف، انجام گرفت وبا انتخاب ۶۰ وکیل از سوی مردم تهران ، مجلس شورا پا گرفت، کمی بعد انتخابات در دیگر ایالات برگزار شد.

مجلس دوره اول: انتخابات دوره اول مجلس در ایالات  دودرجه ای بود ، به این معنا که دردرجه اول درهر شهر نمایندگانی برگزیده می شدند وبه مرکز هر ایالت می رفتند ودر آنجا با توجه به سهمیه درنظرگرفته شده برای آن ایالت (به نسبت جمعیت ایالت ۶یا۱۲ نفر، ۹۶نفر) با انتخاباتی دوباره  دربین خودشان ، نمایندگان آن ایالت را انتخاب وبه مجلس می فرستادند. (۱)

ازطرف مردم نیشابور نماینده ای حضور نداشت واین درحالی بود که حتی شهرهای کوچکتری درخراسان همچون کاشمر(ترشیز) وبجنورد وقوچان و قاینات وتربت  و… دراین مجلس نماینده داشتند .(۲)

مجلس دوره اول پس از یک سال وهشت ماه وهفده روز دوام ، در دوم تیر ماه ۱۲۸۷ خورشیدی به دستور «محمدعلی شاه قاجار» به توپ بسته شد وبه تعطیلی کشیده شد.

مجلس دوره دوم: دومین دوره مجلس شورای ملی پس از ۱ سال و ۴ ماه و ۲۱ روز فترت در تاریخ ۲۴ آبان ۱۲۸۸ افتتاح شد.

دردومین دوره مجلس ، انتخابات ایالات وازجمله خراسان مثل دوره اول دو درجه ای برگزارشد. به این  صورت که در درجه اول از شهرهای خراسان ۱۲ نفر به عنوان نماینده برگزیده شدند وبه مرکز استان ( مشهد) رفتند وخود مشهد هم دوازده کاندیدا داشت که در درجه دوم از بین۲۴کاندیدای شهرهای خراسان ، ۱۱نفربه عنوان نمایندگان ایالت خراسان انتخاب و راهی مجلس شدند.

ازشهرستان نیشابوردردومین دوره مجلس و دردرجه اول سه نفربه اسامی : آقایان شریعتمدار، بحرالعلوم وقوام الاسلام انتخاب شدند وبرای انجام مرحله دوم انتخابات به مشهد اعزام شدند ودرمرکز استان درانتخاب درجه دوم ، آقای قوام الاسلام  برگزیده وبه عنوان نماینده نیشابور روانه مجلس شد.(۳) به گفته معمرین وآشنایان خانوادگی اش، قوام الاسلام فردی عارف مشرب بود وسر سفره اش همیشه از وزیر وشریف وهمه جور آدمی پر بود و به دلیل سازگار نبودن روحیه اش با رقابت های سیاسی ودسته بندی ها درمجلس و شاید مشاهده  برخی دسیسه ها وتوطئه ها ، بعد از یک سال وپنج ماه وکالت ودرحالی که هنوز هفت ماه دیگر به پایان دوره مجلس مانده بود ازنمایندگی مجلس استعفا کردو میرزا قاسم خان صور اسرافیل ازطرف مجلس به جای اوبه نمایندگی مردم نیشابورانتصاب شد. (۴)  قوام الاسلام دردوره نمایندگی خود درمجموع ۴۸ رای مثبت، ۸  رای منفی و۷ رای ممتنع به مصوبات  داد . وی همچنین درجریان جلسه هفتاد وپنجم مجلس دوره ی دوم به حکم قرعه  به سمت منشی شعبه ششم مجلس انتخاب شد. درمجموع باید گفت که ازقوام الاسلام به عنوان نماینده نیشابور درمجلس هیچ گونه اظهار نظر هرچند کوتاه در مورد لوایح پیشنهادی دولت سراغ نداریم وحضور وی فقط محدود به شرکت در رای گیری ها بود.  قوام الاسلام از تاریخ ۵شوال۱۳۲۸از غایبین بدون اجازه مجلس بود.(۵)

درجلسه شماره ۱۷۴مجلس دوره ی دوم که برای تصمیم گیری تعداد نمایندگان هرمنطقه تشکیل شد، برای نیشابور وتوابع یک نماینده در نظر گرفته شد(۶) واز دوره سوم به طورمستمرنیشابوردارای یک نماینده مستقل بود که در دوره های بعدی به دو نماینده افزایش یافت.

مجلس دوره دوم به دنبال اولتیماتوم روسیه برای اخراج مورگان شوستر آمریکایی ، توسط نایب السلطنه احمد شاه وبا وجود مخالفت های نمایندگانی چون مدرس ، تعطیل شد.

 دوره سوم مجلس شورای ملی : پس از ۳ سال وکسری فترت مجلس دوره سوم در تاریخ ۱۴ آذر ماه ۱۲۹۳ ه.ش توسط «احمدشاه قاجار» افتتاح گردید.ودراین دوره مجلس شورای ملی ازنیشابوریک شاهزاده قاجاری به نام شاهزاده محمد هاشم میرزا افسر، ملقب به شیخ الرئیس که زاده سبزوار بود درتاریخ ۱۷ صفر ۱۳۳۳ ه.ق  (۱۲۹۳ه.ش) با کسب ۶۴۲ رای به عنوان نماینده ی نیشابورانتخاب گردید. وی فردی ادیب، شاعر،سیاستمدارمشروطه طلب، رئیس انجمن ادبی ایران ونایب رئیس مجلس شورای ملی بود.فعالیت سیاسی محمد هاشم میرزا دردوران قبل ازعضویت اودرمجلس درراستای افکارآزادی خواهانه سبب شده بود تا درسال۱۲۸۱ه.ش نخست به مشهد وسپس به نیشابوروبعدازآن به عشق آباد تبعید شود.وی درجریان استبداد صغیر به حزب دموکرات پیوست وباحمایت آن حزب بود که موفق شد دردوره دوم مجلس از سبزوار ودر دوره سوم از نیشابورودر ادوار پنجم تا نهم به طورمتناوب از سبزوار به مجلس راه یابد.محمد هاشم میرزا در پست نمایندگی نیشابور، در مقایسه با قوام الاسلام نماینده دوره دوم نیشابور،بسیار فعال تر و پر انرژی تر درمجلس ظاهر می شد وبا دیدگاه انتقادی وبا وسواس بسیار به مصوبات مجلس می نگریست ودر برابر اکثر لوایح پیشنهادی اظهار نظرهای گوناگونی ارائه می داد.درمورد اظهار نظرهای محمد هاشم میرزا در مجلس سوم  می توان به موارد زیر اشاره کرد:

– اعتراض درخصوص تاخیر شعبات مجلس درتایید یا رد اعتبار نامه ها

-اظهار نظر درخصوص رای وکلایی که هنوز اعتبار نامه های آنهااز نظر مجلس نگذشته است

– پیشنهاد درخصوص چگونگی رسیدگی به شکایات مالیاتی مردم

-اعتراض شدید به پیشنهاد محکمه مالی جهت رسیدگی به شکایات مالی عوام

-اظهار نظر درمورد تصویب قانون اداره پست خانه و حمل و نقل و…

5محمد هاشم میرزا دراواسط دوره نمایندگی، به مرخصی دوماهه رفت وپس از بازگشت از مرخصی شور واشتیاق اولیه خود را جهت شرکت درمباحث نداشت ونام او به ندرت درصورت جلسه های مجلس به چشم می خورد و از جلسه هفتاد وچهارم این دوره نام وی همواره درزمره غایبیین بدون اجازه ذکر گردیده است واین روند تا پایان مجلس سوم ادامه پیداکرد . با تمام این مسائل همین حضورنسبی وی درمجلس سوم حضوری نسبتا فعال وچشم گیربود وباید اذعان نمود که جانب داری محمد هاشم میرزا ازمردم در برابر دولت از نظریات وی کاملا مشهود است وروحیه دموکرات منش اودرجای جای سخنرانی های وی درصورت جلسه های مجلس سوم طنین افکن بود. (۷)

دوره سوم مجلس شورای ملی  سرانجام با شروع جنگ جهانی اول و اشغال ایران توسط بیگانگان، بیش از یک سال دوام نیافت. وبه قول مدرس ، جوان مرگ شد.

چهارمین دوره مجلس شورای ملی:  پس از ۵ سال و ۷ ماه و ۸ روز فترت مجلس دوره چهارم در اول تیر ۱۳۰۰ه.ش ، توسط احمدشاه قاجار گشایش یافت .

دردوره چهارم مجلس شورای ملی، میرزا سید ابراهیم خان عمیدالحکما (عمید السلطنه) با کسب ۸۷۳۲رای از مجموع ۹۱۱۲رای ماخوذه ی حوزه نمایندگی نیشابور وتوابع به نمایندگی مردم نیشابورانتخاب شد وبه پارلمان راه یافت.میرزا سید ابراهیم عمیدالسلطنه متولد تهران وتحصیل کرده علم طب در دارالفنون وجزودانشجویان اعزامی به فرانسه بود. وی در دوره اول مجلس نماینده حوزه انتخابیه شاهرود بود که درجریان به توپ بسته شدن مجلس ودستگیری وتعقیب نمایندگان آزادیخواه مجبور به گریختن به روسیه شد وپس از فتح تهران توسط آزادیخواهان به ایران برگشت وجزو کمیسیون نطارت بر تبعید محمد علی شاه ازایران گردید. عمیدالسلطنه درپرونده اداری خود مقام هایی چون ریاست دیوان محاسبات وزارت دارایی ومعاونت  وزارت مالیه را داشت. اودراین دوره از اعضای حزب تند رو دموکرات بود و چندان موافق نیابت سلطنت میرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک نبودوحقوق ماهیانه نایب‏السلطنه را از ده هزار تومان به پنج هزار تومان کاهش داد که با حمایت نمایندگان دموکرات در کمیسیون بودجه مجلس هم به تصویب رسید.

میرزا ابراهیم خان عمیدالسلطنه با انتصاب  قوام‏السلطنه به نخست ‏وزیری، به وزارت عدلیه انتخاب شد و از نمایندگی مردم نیشابور استعفا داد.

پس از استعفای عمید السلطنه از وکالت مردم نیشابور،«محمد دانش بزرگ نیا» نمایندگی مردم نیشابوردرمجلس دوره چهارم را در دست گرفت . وی زاده مشهد وجزو مشروطه خواهان بود .از دانش نطق قابل توجه ویا موضع گیری خاصی به جز شرکت درجلسات باقیمانده مجلس دوره چهارم سراغ نداریم(۸)

دوره پنجم مجلس شورای ملی: با پایان یافتن دوره مجلس چهارم  در ۳۰ خرداد ۱۳۰۲، پنجمین دوره قانون‌گذاری مجلس در تاریخ ۲۲ بهمن ۱۳۰۲ افتتاح شد.ودراین دوره مجلس، تیمورتاش با کسب۳۳۴۷ رای ازمجموع۵۹۱۸رای به عنوان منتخب مردم حوزه انتخابیه نیشابور به مجلس شورای ملی راه یافت . (۹)درزمان بررسی اعتبار نامه تیمور تاش ، ناصرالاسلام نماینده رشت با اعتبارنامه وی به سبب داشتن سوء سابقه در بدرفتاری با مردم گیلان مخالفت کرد ، اما او توانست دیگران را قانع کند . تیمورتاش به عنوان نماینده نیشابوردرمجلس پنجم رئیس کمیسیون نظام بود وهمین امر موجب نزدیکی او با سردارسپه گردید.وسبب گردید پس از هشت ماه نمایندگی مردم نیشابوردرهفتم شهریور ۱۳۰۳ ه.ش ازسمت خود استعفا دهد و وزارت تجارت وفواید عامه دولت سردار سپه را بپذیرد.(۱۰)

عبدالحسین تیمورتاش که اصالتا بجنوردی بود در دوره دوم مجلس شورای ملی  به عنوان نماینده قوچان پا به عرصه سیاست گذاشت. پس از انحلال مجلس دوم، بالقب سردار معظم به ریاست قشون خراسان رسید.

وی در دوره سوم مجلس نیز به عنوان نماینده قوچان وارد مجلس و با انحلال مجلس سوم، به حکومت گیلان منصوب شد. سردار معظم در مجلس چهارم نیز به عنوان نماینده قاینات حضور داشت. تیمورتاش پس از این که تلاشهای زیادی را درمجلس پنجم برای تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی به انجام رساند وموفق شد با کمک همفکرانی چون داور وتدین ماموریت خود را در به پادشاهی رساندن رضاخان به  خوبی به پایان رساند، توانست دستمزد وپاداش ناب خود را تحت عنوان وزیردربارازرضاشاه دریافت کند .وی از ۱۳۰۴تا ۱۳۱۲ دومین مرد قدرتمند ایران درکنار رضاشاه محسوب می شد وجالب این که درتمام دورانی که وزیر درباررضاشاه بود نمایندگی نیشابور در پارلمان را نیز داشت وبه قول معروف  یکی را سوار بود ودیگری را یدک می کشید . حضورتیمورتاش درمجلس پنجم متفاوت باعملکرد اودرمجالس بعدی یعنی دوره های ششم تا نهم بود. چراکه در دوره های بعد به عنوان نماینده نیشابورفقط سایه اش برسرنیشابور سنگینی می کرد و بیشتر مشغولیاتش دروزارت دربار رضاشاه خلاصه می شد.

ازمهم ترین اقدامات وی درمجلس پنجم می توان به موارد زیر اشاره کرد:

-اعتراض به نحوه وصول مالیات برتریاک ازسوی دولت

-اظهارنظردرخصوص انتشارگزارش هاومصوبات مجلس درمیان مردم .

-تعیین ساعت حضوروکلا در صحن مجلس که تقریبا به یک مشاجره تبدیل شد.

-پیشنهاد تشکیل کمسیون دوازده نفره جهت تجدید نظردرقوانین انتخابات که این پیشنهاد مورد تصدیق بسیاری ازنمایندگان ازجمله مصدق السلطنه قرارگرفت.(۱۱)

نتیجه گیری:

با نگاهی به ۵ دوره اول مجلس شورای ملی وحضور نمایندگان نیشابور دراین ادوار می توان این گونه نتیجه گرفت که :

۱-دردوره اول مجلس نیشابور نماینده ای درمجلس نداشت.

۲-به غیر ازقوام الاسلام نماینده دوره دوم که نیشابوری بود ، بقیه نمایندگان نیشابورغیر نیشابوری بودند  (تهرانی ، مشهدی ،سبزواری، بجنوردی)

۳-همه نمایندگان این پنج دوره نیشابور درمجلس ، دوره خود را ناتمام رها کردند . برخی چون عمید السلطنه وتیمور تاش برای وزارت استعفا دادند. برخی چون قوام الاسلام روحیه نمایندگی نداشتند واستعفا دادند وبعضی چون میرزا هاشم افسر ازمرخصی های چند ماهه بهره می بردند.

۴- ازهیچکدام از نمایندگان این ۵ دوره نطق وپیشنهاد ویا اعتراض ودرخواستی درمورد حوزه انتخابیه خود یعنی نیشابورسراغ نداریم.

(باتوجه به کمبود فضا از درج منابع عذرخواهیم منابع در دفتر نشریه برای آگاهی خوانندگان محفوظ است)

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.