هنر عطار در الهی نامه

14محمد اکبری کارشناس ارشد ادبیات فارسی

با نگرشی ساده در تاریخ و حوادث تاریخی ایرانِ قرن ششم این سؤال مطرح می شود که در چنان آتشی که بیدادگران ترک و عرب در این کشور برافروخته اند، این شیخ نیشابور چگونه مردی بوده است که از جامعه خود دامن درکشیده  و در گوشه عزلت نشسته است . در صحنه مبارزات مردمی شرکت نمی کند ؛ علیه مطربان ترک و عرب به میدان نمی آید و در میان مردم حضور ندارد؟ و این چگونه آگاه مردی است که در زاویه دکان عطاری خود نشسته ، خدا را یاد می کند ؛ به ذکر حق مشغول است  و از دیگران نیز می خواهد در هر نفس و هر دم نام خدا را همدم سینه خود سازند و به گمان او به بینشی عارفانه راه یابند؟

بدون شک خودِ عطار برای این سؤال پاسخی سنجیده دارد. آگاهی از رویدادها ، قوانین عا لم ماده و صورت و دانایی علم ظاهر ، هرگزانسان را از جهل و ظلم نمی رهاند . ای بسا داناترین کسان که هیچ آگاهی از خود ندارند و نادانسته در جهل مطلق غرق اند و خود نمی دانند؛ در همین نکته هست که علم و معرفت، دو طریق جدا از هم را بر ملا می سازند و آنان که در پی معرفت و کشف راز درون جهان و پرورش درون خویش هستند و دانایی را به هیچ می شمارند و ای بسا عالِمی که برای بهتر کردن و خوش کردن زندگی مردم جهان شب و روز  می کوشد و معرفت درون را چیزی نمی شمارد.

عطار در الهی نامه به این نکته می کوشد و در همین راه و روش نیز مردم اهل صورت را بی رحمانه می کوبد و بدبختی ناشی از عدم شناخت را برای همه اهل جهان بازگو می کند؛ اما برای طرح و ترسیم این مفهوم به شگردی شگفت انگیز چنگ می زند و در پایان کتاب خویش-الهی نامه- افسانه ای می سازد و آهنگی مرموز و دلنواز می نوازد و در پرده ای سخن می گوید که شنونده انگشت به دهان می ماند.

او در آخرین بند از الهی نامه می گوید:

«آهویی که چهل شبانه روز دِرمنه و خار و خَس می خورد و یکی دو بار نیز گُل خوشبو می طلبد و چون این چهله را می گذراند بامدادان سر خود را به سوی صبح می آورد و چون آن دم بر خون جانش می گذرد از ناف او نافه روان می گردد».

که داند آن چنان دم در جهانی

که خون زو مُشک گردد در زمانی؟

چو خونی مُشک گردد زان دمِ پاک

بُوَد ممکن که روحانی شود خاک

بلی چون نور حق در جان درآید

تنت خالی به رنگ جان درآید

(الهی نامه)

راز کیمیا سازی عطار در این نکته نهانی نهفته است که از داستان های مربوط به عالم صورت و هر چند گاه زشت ترین صحنه های حاکم بر جامعه ، تمثیلی می سازد برای عالم معنی و حتی رنگ عشق مجازی نامشروع را  در بوته نقد و نظر خویش به کیمیای معرفت دگرگون می سازد و بدان صورتی دلپذیر می بخشد و این کار را آنچنان زیرکانه انجام می دهد که از دید دیگران پوشیده می ماند؛ و اگر کسی در قصد و غرض گوینده فهم نکند به درک حقیقت ، توفیق نمی یابد و دست تهی برمی گردد.

چه گویم بیش از این امکان ندارد       که جانم بیش از این فرمان ندارد

اگر تو کیمیا سازی چنین ساز           ولی این کیمیا در راه دین ساز

چو نیست این کیمیا در عرش و کرسی

ز جان خود طلب، دیگر چه خواهی؟

بساز این کیمیا گر مرد راهی

که جان را کیمیایی ست از الهی

ورای این تو را اسرار گفتن

روا نَبوَد مگر بر دار گفتن

(همان)

برای پی بردن به شگرد هنری عطار در الهی نامه ، می بایست در آغاز سخن او به دیده طلب در ‍ژرفای سخن او بیندیشیم.

« ای جان! تو خلیفه و پادشاهی جاودانه هستی و شش پسر بیگانه داری: یکی نفس است و جای در محسوسات دارد، یکی شیطان است و اندیشه در موهومات دارد؛ یکی عقل است و از معقولات سخن می گوید. یکی علم است و معلومات می بخشد. یکی فقر است و به دنبال معدومات می گردد و آن دیگری توحید و کل است که یک ذات می طلبد و بس». (الهی نامه)

و عطار در افسانه ای پادشاهی را می آفریند که دارای شش فرزند است؛ و در بیان سخن دل خویش آنها را مخاطب قرار داده و در جهان جز جان به چیزی دیگر نمی اندیشد و به مردن رضایت می دهد.

ندارم از جهان جز بیم جان من

ز درد او زبان ترجمان من

به مردن راضی ام زین زندگانی

اگر بازم رهانی می توانی

ز سر تا پای من جای نظر نیست

که بر وی هر زمان زخمی دگر نیست

(همان)

در همین گام های دلنشین است که در ابتدا داستان زن پاک دامنی را می گوید و آتش هوس مردمی را در این آهن سخت به بوته آزمایش می برد و با رمزی سنجیده می گوید: چگونه باد فتنه و طوفان بلا مردم را در کام خود می کشد و می برد ؛ و تنها زنی پاک دین جان به در می برد؟!

و عطار می گوید  که عشق حقیقی را بایستی از چنین زنی آموخت .

بیا ای مرد اگر با ما رفیقی

در آموز از زنی عشق حقیقی

(همان)

منابع:

۱-الهی نامه عطار

۲-طنز و رمز در الهی نامه از زنده یاد بهروز ثروتیان

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “هنر عطار در الهی نامه

  1. اشتراک ها: هنر عطار در الهی نامه - نیشابوریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.