نیشابور دوره قاجار ، از نگاه جهانگردان

در دوران حکومت قاجاریه اقدامات عمرانی چندانی در نیشابورصورت نگرفت . بسـیاری ازجهانگردانی که در قرن سیزدهم هجری از این شهر دیدن کرده اند در سفرنامه های خـود از بـرج و باروی ویران و جمعیت کم این شهرکه حداکثر تا ۱۳ هزار نفرجمعیت داشته سخن گفته انـد.هنگامی که نیشابور به دست آقامحمدخان قاجار افتاد، شهری به وجود آمده بود کـه یـک دهـم جمعیت و رونق پیشین را نداشت.

جیمز بیلی فریزر (James Baillie Fraser) بازرگان نقاش، سیاح و سفرنامه‌نویس اسکاتلندی،درگذشته به سال ۱۸۵۶میلادی، در اوایـل عهـد قاجار به ایران آمده است.

او پس از کمابیش هشت ماه اقامت در ایران، در ۱۸۲۳ به خانه خود در اسکاتلند رسید. از آن پس طی ده سال، هفت کتاب بزرگ شامل سفرنامه و داستان نوشت که همه آن‌ها، جز یکی، زمینه ایرانی دارد. سفرنامه خراسان در سال‌های ۱۸۲۱ و ۱۸۲۲ و سفرها و ماجراها در ایالات ایرانی ساحل جنوبی دریای خزر، دربرگیرنده اطلاعاتی گرانبها در باره منطفه‌ای است که در آن هنگام برای دنیای خارج تقریباً ناشناخته بوده‌است.باید گفت کتاب جیمز بیلی از معتبرترین سفرنامه هایی است کـه در دوران فتحعلـی شـاه قاجار درباره ایران نوشته است.

فریزر که در سال ۱۲۳۸ ه ق (۱۲۰۲ ه.ش) از نیشابور عبـور کـرده اسـت، طـول آن را چهـارهزار قدم و جمعیت آن را بین ۳۰ تا ۴۰ هزار نفر تخمین زده و بازار اقتصادی این شـهر را راکـد نوشته است. قحط سالی که در سال ۱۲۸۸ ه.ق (۱۲۵۰ ه.ش) بروز کرد، چنان اقتصاد نیشابور رامختل نمود که از شسصد باب دکـان فقـط ۱۵۰ بـاب دایـر مانـد .

جهانگرد مشهور دیگری به نام ژنرال فریه به سـال ۱۲۶۲ ه ق و ۱۲۶۳ ه ق از ایـن شـهر دیـدن کرده است. وی نیز می گوید جمعیت نیشابور هشت هزار نفر است. حصار و باروی شـهر خـراب وخندق آن و دوازده هزار کاریزش خشک ویران است. بازار و کاروانسراها و گرمابه ها جالب نیست و به متروکه می ماند. اما زمین نیشابور از نـر بـاروری و خرمـی بـی نظیـر اسـت.

سیاح دیگری به نام آرتورکانالی در سال ۱۲۶۴ ه ق نیشابور را دیده است و می گوید کـه این شهر دوازده بخش دارد که هر بخش شامل یکصد دهکده است. تعداد خانه ها روزافزون است و شهر مرتباً گسترش و وسعت می یابد و جمعیت نیشابور به هشت هزار نفر می رسد. وی نوشـته است حاکم نیشابور به طور متوسط سالی شصـت هـزار تومـان عراقـی مالیـات مسـتقیم از می گیرد.

در کتاب سه سفرنامه (هرات، مرو، مشهد) و در قسمت اول کتـاب یعنـی روزنامـه مسـافرت هرات نامی از مؤلف و تاریخ صریح آن نیست. اجمالاً بنا به نوشته خود او سـفر وی از ۱۵ رجـب آغاز شده و روز چهارم ذیقعده پایان یافته است و سال آن همان سالی بوده است که ناصـرالدین شاه به اصفهان مسافرت کرده بودند و چون ناصرالدین شاه در غره رجب ۱۲۶۷ ه. ق به اصـفهان مسافرت کرده است بنابراین تاریخ سفر مؤلف نیز در همان سال است. در این کتـاب در قسـمت سفر به نیشابور آمده است:

یوم سه شنبه شانزدهم در نیشابور ماندیم و سرباز خلج به قدر دویست نفر در نیشابور ساخلو داشتند، بر سـر دروازه هـا و در آرک بودنـد، و جـو هشـت{من} تبریـزی یکهزار، و کاه چهل و پنج من یکهزار، نان سه من و نـیم یکهـزار دینـار است. و در ادامه این سفر نامه آمده است: و یوم جمعـه هشـتم شـهر [ذیغعـده را] ازدرود روانه نیشابور شـدیم. کـه یـوم شـنبه نهـم ذیغعـده باشـد اطـراق نمـوده به جهـت نیامـدن میرزابزرگ خان و یک روز را که او هم برسـد. و از درود تـا نیشـابور پـنج فرسـنگ بـود و روز را رفتم دیدن االله قلی خان و سربازی از فوج خلج در شهر و دروازهها ساخلو بودند. و االله قلی خـان چند روز قبل را رفته بود در میان ایل عمارلو و دهات و بلوکات سرکشی کـرده بـود و مراجعـت نموده داخل شهر نشده بود. در بیرون دروازه نیشابور در باغ امامویردی خان منزل نموده بـود و خیال رفتن به بلوک و ایلات داشت مجدداً. و قیمت جنس از قرار: کاه پنجاه دینار، جو تبریـزی صد و بیست و پنج دینار، نان سیصد دینار.

از محققان خارجی دیگر که از نیشابور دیدن کرده است نیکولای ولادیمیر خانیکوف، جغرافیدان دانشمند روسی است .  سفرهای او به ایران در سالهای ۱۸۵۸ و ۱۸۵۹ میلادی تحت عنوان « گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی» در مجموعه آثار این نویسنده راجع به ایران به چاپ رسیده است. خانیکوف در این کتاب از شهرهای دامغان، سمنان، سبزوار، نبشابور، مشهد، هرات، سیستان، طوس، کویر لوت، کرمان، یزد و بسیاری از آبادی های دیگر نام برده است.

خانیکوف که در سال ۱۲۷۴ ه ق نیشابور را دیده است ودر دفتر خاطرات خویش می نویسد که:

 نیشابور متاسفانه ارگ و باروئی ویران دارد چنانکه تـأثر واندوهی درنهاد آدمی پدید می آورد و نمود یک عظمت خاک شده است. دیوار آن پنجاه و شـش برج دیدبانی دارد که به فاصله پنجاه گز از هم شهر را محاصره کـرده انـد و خنـدقی بـه پهنـای هشت گز پیرامون آن است که سالیان درازی است خشک و بی آب و تنها جای جـای مـی تـوان در آن آبی نچندان مطبوع یافت. شهر بند آن در حال فرو ریخـتن اسـت لـیکن خـاک آن را بـه مشک و عبیر و آبش را به گلاب تشبیه و تعبیر می کند.

در سال ۱۲۷۹ ه ق جهانگردی به نام ادوارد ویک کارگزار سفارت انگلیس بود و دیرزمـانی درخراسان بسر می برد نیشابور را از نزدیک دید و در یادداشت خود رقم زد کـه جمعیـت نیشـابورسیزده هزارنفر است .

به اشتراک بگذارید:


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.