نگاهی به : سیر تاریخی ایلات عشایرکُرد درخراسان و نیشابور

phoca_thumb_l_koochneshinan iran _12_گفتگو با جلیل اله خانی توپکانلو

پژوهشگر تاریخ محلی کرد

کردها که پس از فارس ها و آذری ها، سومین گروه از ملت ایران به شمار می آیند، از حدود چهار هزار سال پیش در منطقه کردستان استقرار یافته اند . تمام سرزمین کردستان از زمان امپراتوری ماد تا سال ۱۵۱۴ م . یکی از ایالات ایران بود.ولی در جنگ چالدران که بین نیروهای شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در همین سال انجام گرفت بر اثر شکست ایران، بخشی از سرزمین ایران که موطن کردها بود، جدا شد و رابطه بخشی از مردم کرد با کشورشان ایران و قوم و تبارشان قطع گردید. در مرحله بعد، پس از جنگ جهانی اول و اضمحلال امپراتوری عثمانی بخش جدا شده کردستان میان کشورهای تازه تأسیس ترکیه، عراق و سوریه تقسیم گردید. وامروزه  کردها علاوه بر شرق ترکیه ، سوریه ، عراق ، در آذربایجان ، ارمنستان و گرجستان نیز جمعیت قابل توجهی دارند . ودر ایران نیز کردها اغلب به دلیل سیاست های حاکمان دست خوش جابجایی ها واقع شدند و ازموطن اصلی شان به نقاط مختلف از جمله خراسان کوچانده شده اند  وما دراین بحث درگفت وگویی کوتاه با آقای جلیل  اله خانی توپکانلو که خود از پژوهشگران تاریخ محلی کرد می باشند نگاهی اجمالی خواهیم داشت به کرد های خراسان

و بالاخص کردهای نیشابور

معنی لغوی کرد ؟

ریشه واژه کرد به درستی مشخص نیست برخی بر این باورند نام «کرد» از واژه «کردو» که برای نخستین بار در یک سنگ نبشته سومری مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد با عنوان «زمین کار-دا» آمده است در ارتباط است. و به باوردیگر واژه «کردو» با کیرتیها (یک قبیله باستانی) در ارتباط می باشد.برخی هم بر این عقیدهاند که نام کرد برگرفته از سرزمین باستانی کردوئنا در جنوب دریاچه وان بوده است.هرچند بعضی نیز ریشه این نام را از قوم باستان گوتی دانسته اند.گفتنی است که واژه «کرد» به صورت «کورت» در متون پارسی میانه هم دیده می شود و از پارسی میانه به زبان عربی به صورت «کرد» انتقال یافته است.

ریشه تاریخی قوم کُرد ؟

تاریخ نگاران احتمال می دهند گوتی هایی را که در قسمت زاگرس بودند همان کردها بوده اند که بعد از گوتی ها مادها در قسمت زاگرس حکومت داشتند.مادها بر طبق اسنادی که شامل سنگ نوشته های سومری مربوط به هزاره سوم قبل ازمیلاد می باشد، به طور قطع الیقین کرد بوده اند.  گزنفون نیزمادها را همان کردها می داند. هخامنش ادامه دهنده ی سلسله مادها بودند وماندانا همسر کوروش از کردهاست و ادامه دهنده ی حکومت مادها بودند. مینورسکی مورخ روسی هم می گوید:کردها اگر از مادها نباشند پس بر سر این چنین ملت کهنی چه آمده است .وی همچون گزنفون مادها را همان کردها می داند.

ریشه اسطوره ای قوم کُرد ورابطه آن با جشن مهرگان ؟

دکتر جوادمشکور منشا پیدایش کرد را به داستان ضحاک می رساند. و می نویسد وقتی براثر بوسه ابلیس بر شانه های ضحاک دومار بر شانه های وی می روید باعث رنجوری وی می شوند، ابلیس که به صورت پزشکی درآمده بود برای رهایی ازمزاحمت مارها چاره را درآن دانست که هر روز دوجوان را کشته ومغز آنها را به خورد ماران بدهند ،دو مرد خوالیگر(آشپز) که ازگهر پادشاهان بودند ودر خدمت ضحاک ،به جای آن که هر روز دوتن را برای خورش ماران بکشند یک تن را بکشتند چنان که هرماه سی تن را از مرگ نجات می دادند  وآن سی تن را برای شبانی به صحرا می فرستادند و نژاد کرد از ایشان پدید آمده است وهمین ها بودند که وقتی به عدد۱۰۰۰نفر رسیدند به کمک کاوه آهنگر بر ضحاک شوریدند براوپیروز شدند واورا در کوه دماوند به بند کشیدند و فریدون پسر آبتین را بر تخت نشاندند .کردها این پیروزی را که در فاصله زمانی ۱۶تا۲۱مهر رخ داد جشن می گرفتند واز آن به عنوان جشن مهرگان نام می برند وبعدازعید نوروزاین را بزرگترین عید می دانستند ولی اکنون تقریبا فراموش شده است

پیدایش کلمه کردستان؟

بعد از اسلام کسی که راجع به کردها کتاب نوشت شرف الدین بدلیسی بودکه درکتاب شرف نامه بود که محدوده ی کردستان بعد از اسلام را  تعریف کرده است. کلمه کردستان بعد از اسلام به طور رسمی در دوره سلجوقیان متداول گشت و رسما آن را در دفاتر دیوانی ثبت کرده و حدود قلمرو کردستان را تعیین نموده اند.

تقسیم بندی زبانی نژاد کُرد؟

اکراد از نظر نژادی یک نژادند ولی می توان کردها را از نظر زبان تقسیم بندی نمود. آنها از لحاظ گویش و زبانی به سه دسته ی جنوبی، مرکزی و شمالی تقسیم بندی می شوند و زبان آنان یکی از شاخه های زبان باستانی ایران است که با وجود اختلاف های فراوانی که در لهجه و گویش های آن ایجاد شده است ولیکن از یک ریشه واحد می باشد. زبان کردی نام عمومی یک دسته از زبان ها و لهجه هایی است که در نواحی کرد نشین  ایران-سوریه-ترکیه-عراق-خراسان ارمنستان و گرجستان رایج است. بنا به گفته زبان شناسان اخص زبان کردی-زبان کرمانجی می باشد که از زبان کرمانجی لهجه های متعددی مانند مکری-سنندجی کرمانشاهی عبدویی- زندی ایجاد شده است .در حال حاضر زبان هایی مثل زازایی و گورانی را نیز می توان زبان های مستقل قوم کرد دانست.

حکومت های کُرد نژاد ایران؟

غیر از حکومتهای محلی که داشتند نمی توانیم حکومت کرد زبانی را برشماریم .هرچند کردها معتقد بودند نادر شاه افشار کرد بوده و نیز حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک می نویسد: پارسیان، دیلمیان را کردهای طبرستان می دانستند.

طبق گفته ابن بزازدر کتاب صفوه الصفا ،اجداد صفویان از نسل یک شاهزاده کرد از شهر سنجار به نام فیروزشاه زرین کلاه بودند و فیروز زرین کلاه سنجابی از قسمت جنوبی کردستان به آذربایجان مهاجرت کرده است

ورود قوم کُرد به خراسان ؟

کردها به عنوان یک قوم ایرانی در همه جای ایران در حرکت بوده اند و در خراسان هم زندگی می کرده اند  ولی به صورت تشکیلاتی و سازماندهی حرکت کردها به خراسان در زمان شاه اسماعیل صفوی صورت گرفته است اما به صورت رسمی در حدود سال ۱۰۰۵قمری به دستور شاه عباس کبیر  حدودا  ۵۰هزار خانوار به سمت دشت شهر ری حرکت داده  و در آن دشت بزرگ مدت کوتاهی اطراق نمودند.اما بعد از تاختن ازبکان و بیرون کردن آنان از نواحی سمنان وکاشان واراک که عموما توسط کردها صورت می گیرد، شاهقلی سلطان رییس طایفه کرد مستقر در دشت شهر ری به شاه عباس کبیر  پیشنهاد می دهد  تا به خراسان کوچ کنند و ازبکها را کاملا از ایران بیرون کنند که با این پیشنهاد موافقت می شود و کردها در سال ۱۰۰۸قمری به خراسان کوچ می کنند.کردها بعد از ورود به خراسان و ساکن شدن در شهر قوچان وبجنورد به دو قبیله بزرگ  زعفرانلودر قوچان و شادلو در بجنورد تقسیم می شوند و هرکدام از این قبایل دارای ایلهای فراوانی هستند که به بیش از ۱۲۰ایل در کل استان خراسان تقسیم می شوند.

ورود ایلات کرد به نیشابور؟

بیشتر اقوام کرد در زمان افشاریه به نیشابور آمدند که البته تعدادی ازآنها خودشان وبا اختیاربه دلیل اختلافات قومی قبیله ای وبرخی هم به منظور استفاده از زمین واحشام ومسائل اقتصادی  به نیشابور آمدندویک سری از اقوام کرد هم با تشکیلات حکومتی آمدند

جمعیت تقریبی ایلات کرد نیشابور؟

جمعیت تقریبی کردهای نیشابور وفیروزه حدود ۴۰هزارنفر می باشد

عمده ایلات کُرد ساکن نیشابورومحل اسکان آنها؟

 ۱- تعدادی از توپکانلوها – که تیره ای از طایفه ی بزرگ زعفرانلو و نام یکی از گروه های کرد پراکنده در استان خراسان که در اصطلاح عوام به آنان توپان می گویند. بعضی از بزرگان توپان را بر گرفته از کلمه ی توپک با تلفظ صحیح کردی، به معنای گروهی یا تعداد زیادی می دانند .عده ای دیگر این واژه را برگرفته از کلمه توپچی دانسته اند و معتقد بودندتعدادی از افرادی که مسئولیت توپخانه یکی از پادشاهان را که ظاهرا نادر شاه افشار بوده بر عهده داشته اند ، کرد زبان بوده اند که بعدها همین نام بر آن ها باقی مانده و لقب توپی گرفته اند. باید گفت که بیشترکردهای توپکانلو درروستای  رحمت آباد و دهنو خالصه ونیزشهر فیروزه ساکن هستند .

۲- عمارلو یا به عبارت صحیح تر آمارلو (ئاماران- که «ان» نشانه ی جمع در زبان کردی کرمانجی است. پسوند «لو» در نام این ایل نیز همانند سایر ایل های کرمانج ، نشان صدهنده ی یک نسبت مکانی، اجتماعی، تاریخی یا است که در مقطعی از زمان به نام اصلی افزوده شده است و در کرمانجی تلفظ نمی شود) از شناخته شده ترین و قدیمی ترین ایل های کرد کرمانج هستند. ئامارها در مناطق مختلف  تحت عناوین «عمارلو» ، «آمارلو» و «انبارلو» نامیده می شوند. کلیم اله توحدی در کتاب حرکت تاریخی کرد به خراسان در مورد آمارلو می نویسد:« کردهای خراسان آنها را «ئاماران» خطاب می کند و ئامار یا آمار به معنای انبار و ذخیره است وگمان می کنم منسوب به شهر «انبار» در نزدیکی مدائن باشند که در روزگار ساسانیان نگهبانی آن را بر عهده داشته اند ، پس از سقوط این شهر به دست مسلمین ، این کردها به شمال مدائن که همان کردستان باشد بازگشتند و بعدها به نام همان مسکن اولیه خود منسوب شدند و انبارلو نامیده گشتند و چون خود کردها انبار را ئامارمی گویند ، به انها ئاماران گفتند . یعنی کسانی که در امار زندگی می کردند . بیشتر آمارلوها در دشت ماروسک شهرستان نیشابور ودر روستاهایی ازقبیل بجنو ، کلاته محمد جان، ماروس، اندراب ،برکشاهی و…ساکن اند.(گفتنی است که درحدود ۳۰۰ سال پیش نادر شاه عده ای از ایل امارلو که ساکن دشت ماروسک در ۶۰ کیلومتری نیشابوربودند را به شهرستان رودبار برای دفاع ا زمرزهای شمالی استان گیلان در برابرقوای روس کوچاند واین قوم با ورود به منطقه خورگام نام آن را به عمارلو -انبار لو-امارلوتغییر دادند.

۳- حاجی بیگلو– محل سکونت افراد این ایل در روستاهای جلگه ماروس ازقبیل کلاته محمد جان وروستای متروکه تخته مشک و روستای اندراب و… می باشد

۴-مژدکانلو یا مزداکانلو از ایلات مهم کرمانج خراسان است که به همراه آمارلوهای نیشابور در جلگه ی ماروسک زندگی می کنند. مژدگانلو ها درلشکرکشیهای نادر به اطراف و اکناف ایران نقش ارزنده ای داشتند.گفته می شود که.حسن خان کرد مژدگانلو از دلیرترین سرداران لشکر نادرشاه افشار بوده است.رستم بیگ کرد مژدگانلو نیز که یکی از سرداران نامی در جنگ های روم و هندوستان بود در این جنگ شرکت داشت.در لشکرکشی احمدشاه افغانی بر سر کردهای خراسان در قتل عام نیشابور کردان عمارلو و مزدکانلوی آن ناحیه نیر تلفات سنگینی را متحمل شدند.مژدکانلو ها در روستای کاملا کرمانج نشین به نام سوبیان ار روستاهای شهرستان فیروزه، درحدود ۲۰کیلومتری شهرستان نیشابور و روستاهای جلال آباد و گلستان ومعتمدی ساکن هستند.

۵-زردکانلو– این ایل احتمالا منسوب به زردکوه هستند. زردکانلو می تواند تحریف شده «زردکوهانلو» باشد.زردکانلوها ی نیشابور در روستاهای چهارگوشلی و کلاقه شاهین  بخش سرولایت سکونت دارند.

۶-تمنانلو-این ایل یکی از ایل های کوچک کرمانج هست.و یکی از مناطق سکونت تمنانلوها روستای متروکه تخته مشک وهمچنین روستای شترسنگ در نیشابور بوده است.

۷- تعدادی از هودانلو وسوختانلو

۸-تعدادی از کلمیشی ها

البته گفتنی است که هرکدام از این ایلها  به تیره ها و دسته های مختلفی تقسیم می شوند.

گل محمد کلمیشی  قهرمان رمان کلیدر، سبزواری یا نیشابوری؟

قبیله ای بزرگ از کردها به نام میلانلو در اسفراین زندگی می کنند که یکی از تیره های خیلی مهم آن کلمیشی است که این تیره در روستای سوزن ده که ما بین نیشابور و سبزوار است ساکن بودند و گل محمد هم از آنها بود.

ییلاق و قشلاق کردهای نیشابور ؟

تعدادی درحدود ۳۰۰-۴۰۰خانواراز کردهای نیشابورکه تحت پوشش شرکت تعاونی عشایری هستند ییلاق و قشلاق می کنند و به صورت نیمه کوچرو هستند.

اختلاف فرهنگی کردهای خراسان با کردهای کردستان؟

اختلاف فرهنگی در زبان است وقتی گویش متفاوت است ممکن است فرهنگ ها را متفاوت کند.ازنظر مذهبی هم کردهای خراسان شیعه می باشند درحالی که بیشتر کردهای کردستان و مناطق غرب اهل تسنن هستند

 

به اشتراک بگذارید:


2 دیدگاه برای “نگاهی به : سیر تاریخی ایلات عشایرکُرد درخراسان و نیشابور

  1. اشتراک ها: سیر تاریخی ایلات عشایرکُرد درخراسان و نیشابور - نیشابوریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.