نگاهی به سابقه ی تاریخی : نَسبِ ساداتِ قدمگاه ، درّود ، پوستفروشان و سوقند

سید حسن حسینی.

دانشجوی دکتری تاریخ

هرچند از قرن دوم هجری سادات مختلفی وارد منطقه نیشابور شدهاند، ولی شاخه اصلی سادات قدمگاه («اسپریس» یا «اسفریر» )به دستور سلطان محمد خدابنده (الجایتو) از مدینه به آنجا مهاجرت کردهاند. این آبادی در دوره صفوی توسط ازبکها چپاول شد و عدّه زیادی از سادات آن اسیر و به بخارا کوچانده شدند، در حدود سال ۱۲۸۹ق هنوز نسل این سادات در آنجا بودهاند. در سال ۱۲۹۶ق که به دستور ناصرالدین شاه قاجار گزارشی از روستاهای نیشابور تهیه شد، از تعداد ۱۶۰ خانوار ساکنین قدمگاه، ۱۲۰ خانوار را سادات تشکیل میدادند.

اگرچه اکنون بین سادات قدمگاه برخی خود را موسوی میدانند، ولی منابع تنها از مهاجرت سادات حسینی در ادوار گذشته به این مکان خبر میدهند. ممکن است این سادات حسینی در ادوار بعد به این مکان مهاجرت کرده باشند.

سادات حسینی قدمگاه (اسفریر یا اسپریس) به دو شاخه تقسیم میشوند؛ شاخه اصلی که به سادات حسینی «اشرفیه» مشهورند، برخی از نسل «عبدالجلیل بن عبداللطیف بن شمس الدین محمد بن مظفر بن طاهر بن فضلالله بن نصرالله بن ناصر بن طالب بن یحیی بن محمد بن زید بن عیسی بن علی بن مطهر بن محمد بن عیسی (علی) الجندی بن محمد المضیره(مغیره) بن جعفر الکوفی بن عیسی (علی) غضاره بن علی بن حسین الاصغر بن امام زینالعابدین» هستند و عدّهای نیز از نسل سیدحسن و سیدحسین، فرزندان ابومسلم بن ناصر علی بن ناصر بن طالب بن یحیی بن محمد بن [حسن بن حسین بن] زید بن عیسی بن علی بن مطهر بن محمد بن عیسی (علی) الجندی بن محمد المضیره(مغیره) بن جعفر الکوفی بن عیسی (علی) غضاره بن علی بن حسین الاصغر بن امام زینالعابدین» میباشند. 

شاخه دوم از سادات «بنی مختار» هستند. در شجره نامه خاندانآیت الله سیدمحمود حسینی شاهرودی فردی به نام «سیدمحمد تقی (صاحب شمشیر) بن سیدعلی بسطامی بن نعمت الله بن محمد بن ابراهیم حسین بن نظام الدین حسن نسابه بن جلال الدین ابراهیم بن شمس الدین علی سبزواری بن عبدالمطلب بن ابونصر ابراهیم بن عبدالمطلب بن شمس الدین علی بن تاج الدین حسن بن شمس الدین علی بن ابوجعفر محمد(نقیب کوفه) بن عدنان بن عبیدالله بن ابوعلی عمر المختار بن محمد امیرالحاج بن محمد الاشتر بن عبیدالله الثالث بن علی بن عبیدالله الثانی بن علی الصالح بن عبیدالله الاعرج بن حسین الاصغر بن زین العابدین» از منطقه هزارجریب به قدمگاه مهاجرت و در آنجا ساکن میگردد. ظاهراً وی و فرزندش شاهحسین و نوهاش سیدابوالحسن در قدمگاه فوت مینمایند، اما نبیرهاش «سیدمحمدتقی بن ابی الحسن بن شاه حسین بن محمدتقی» از آنجا به بسطام مهاجرت میکند. بر ما معلوم نیست سیدمحمدتقی بن سیدعلی بسطامی و فرزندش شاهحسین و نوهاش ابیالحسن که هرسه ساکن قدمگاه بودند، فرزندانی دیگری از خود در آنجا بر جای گذارده باشند.

نسب سادات حسینی قدمگاه طبق دادههای منابع انساب در این دو شاخه میگنجد ولی با توجه به گستردگی مهاجرت سادات احتمال دارد سادات دیگری غیر از این دو شاخه نیز در این خطه سکونت اختیار نموده باشند.

در مورد سادات درّود باید بیان داشت که فقدان منابع مکتوب، عدم توجه سادات این آبادی به ثبت شجره نامه خود و حفظ آن، اظهار نظر قطعی در اینخصوص را مشکل کرده است. سادات این شهر که دو سوم جمعیّت آن را تشکیل میدهند و عمدتاً حسینی و عدّه معدودی نیز موسوی هستند، بهطور قطع بیش از دوره صفوی به اینجا مهاجرت کردهاند. شاید اجداد بزرگ ایشان در قرون پنجم و ششم هجری این مکان را برای سکنی برگزیده باشند. علاوه بر این، طبق استناد کتب انساب، سادات از همان قرن دوّم و سوم هجری به خطه نیشابور مهاجرت کرده (۱) و در این شهر و آبادیهای مجاور آن مسکن گزیدند.

مکتوبات برجای مانده از دوره صفوی و قاجار تأییدی دیگری بر این مدعاست؛ سند وقفنامه قسمتی از املاک درّود بر آستان قدس رضوی در دوره سلطان حسین صفوی، نشانگر آن است که ۳۰ نفر از مجموع ۷۸ نفر واقف را سادات این آبادی تشکیل میدادند، (۲) که درمجموع ۳۸ % واقفان سادات بودهاند.

گزارشهای بر جای مانده از دوره قاجار از جمله آوردن جملاتی از این قبیل که: «این قریه قدیم النسق است. چهارصد و پنجاه خانوار سکنه دارد. من جمله سیصد خانوار سادات»(۳) و همچنین این جمله که «درّود ۸۰۰ واحد مسکونی دارد که بخش عظیمی از آن محل سکونت سادات است.»(۴) سندی بر اصالت سادات در این مکان است.

با توجه به قراین و شواهد موجود میتوان چند احتمال را در خصوص سادات حسینی درّود در نظر گرفت:

الف: شاخهای از سادات درّود از خاندان علی العریضی(۵) بن امام صادق(ع) هستند. بنا بر تصریح برخی منابع، خاندان علوی عریضی درّودی سبزواری، که شامل آیتالله حاج سیدابراهیم بن ابراهیم بن میرزامعصوم علوی عریضی درّودی سبزواری و فرزندش سیدمحمدمهدی و نوهاش؛ سیدمحمدحسن بن سیدمحمدمهدی است – که از علمای بزرگ سبزوار هستند- در اصل از ساکنان درّود بودهاند و آنچه آشکار است، جد بزرگ ایشان؛ میرزا معصوم در حدود سال ۱۲۰۰ق از درّود به روستای کیذقان سبزوار رفته و پس از آن، این خانواده در شهر سبزوار ساکن شدهاند.(۶) گواه دیگر بر این مدعا، تصریح کتابهای انساب به مهاجرت سادات عریضی به نیشابور است، از جمله آنها: «جعفر بن حسن بن عیسی الرومی بن محمد الاشرف بن عیسی بن محمد الاکبر بن علی العریضی بن امام صادق۷»، «ناصر بن حسن بن علی بن حسین بن احمد بن حسین بن احمد الشعرانی بن علی عریضی»،(۷)  اعقاب «حسین بن احمد الابح بن عیسی بن محمد الاکبر بن علی العریضی»(۸) و دیگر اعقاب «حسن معروف به حمیدان بن احمد بن حسین الرقی بن احمد الشعرانی بن علی العریضی» در نیشابور بودهاند.(۹) به هرحال یک شاخه از سادات حسینی درّود، بهطور قطع از سادات عریضی میباشند.

ب: شاخه دیگری از سادات حسینی درّود به احتمال از اعقاب «آل زباره» و از نسل «محمد بن عبدالله بن حسن المکفوف بن حسن الافطس بن علی الاطهر بن زینالعابدین» باشند؛ زیرا طبق شجرهنامه موجود، نسب سادات روستای پوستفروش در چهار کیلومتری جنوب درّود به این خاندان بازمیگردد.(۱۰) روستای پوستفروش قبل از دوره مغول رونق خاصی داشت و به عنوان یکی از ربعهای نیشابور، روستاهای بزرگ و آبادی داشته است،(۱۱) که یکی از روستاهای زیر مجموعه آن، درّود بوده است. پس از دوره مغول و بهخصوص در دوره صفوی از رونق آن کاسته شد و به احتمال زیاد بخشی از جمعیّت آن به روستاهای اطراف، از جمله درّود مهاجرت کردهاند و در واقع پوستفروش و درّود در یک مجموعه آبادی قرار داشتهاند. طبق استناد منابع، آب قسمتی از مزارع و باغات پوستفروش و اسفریس (قدمگاه) از رودخانه درّود تأمین میشده است.(۱۲) تحقیق درکتب متقدم انساب نیز این نکته را تأیید میکند که آلزباره در نیشابور جمعیّت زیادی را تشکیل میدادهاند. در باره دو نفر از این خاندان به نامهای: «احمد ابوعلی الاکبر بن ابوالحسن محمد بن ظفر بن محمد بن احمد بن محمد الزباره بن عبدالله بن حسن المکفوف بن حسن الافطس بن علی الاطهر بن زینالعابدین» و برادرش «ابوسعید زید» این جمله آمده: «لَهُما اَعقابٌ کَثیرهَ بِنیسابور»(۱۳)

نکته دیگر اینکه از همین سادات آل زباره در روستای سوقند در حدود ۱۵ کیلومتری درّود افرادی ساکن بودهاند. یکی از ایشان به نام قطبالدین ابوعلی حیدر بن حسین بن محمد علوی سوقندی به تبریز مهاجرت میکند و سپس در سال ۷۰۷ ق برای ثبت نسـبـش به بغداد، نزد رضیالدین ابیالقاســم علی بن طاووس حســـنی میرود.(۱۴)

ج: به احتمال شاخهای از سادات حسینی درّود، از سادات مشهور به قدمگاهی یا اسفریری هستند. سادات قدمگاه یا اسفریر به دو شاخه تقسیم میشوند. شاخه اصلی که به سادات حسینی «اشرفیه» مشهورند، برخی از نسل «عبدالجلیل بن عبداللطیف بن شمس الدین محمد بن مظفر بن طاهر بن فضل الله بن نصرالله بن ناصر بن طالب بن یحیی بن محمد بن زید بن عیسی بن علی بن مطهر بن محمد بن عیسی (علی) الجندی بن محمد المضیره(مغیره) بن جعفر الکوفی بن عیسی (علی) غضاره بن علی بن حسین الاصغر بن امام زینالعابدین»هستند(۱۵) و عدّهای نیز از نسل سیدحسن و سیدحسین فرزندان ابومسلم بن ناصر بن طالب بن یحیی بن محمد بن زید بن عیسی بن علی بن مطهر بن محمد بن عیسی (علی) الجندی بن محمد المضیره(مغیره) بن جعفر الکوفی بن عیسی (علی) غضاره بن علی بن حسین الاصغر بن امام زینالعابدین» میباشند.(۱۶)

شاخه دوم از سادات «بنی مختار» میباشند. در شجره نامه خاندان آیتالله سیدمحمود حسینی شاهرودی فردی به نام «سیدمحمد تقی (صاحب شمشیر) بن سیدعلی بسطامی بن نعمتالله بن محمد بن ابراهیم حسین بن نظام الدین حسن نسابه بن جلال الدین ابراهیم بن شمس الدین علی سبزواری بن عبدالمطلب بن ابونصر ابراهیم بن عبدالمطلب بن شمس الدین علی سبزواری بن تاجالدین حسن بن شمس الدین علی بن ابوجعفر محمد بن عدنان بن ابوعلی عمر المختار بن محمد امیر الحاج بن الاشتر بن عبیدالله الثالث بن علی بن عبیدالله الثانی بن علی الصالح بن عبیدالله الاعرج بن حسین الاصغر بن زین العابدین» از منطقه هزارجریب به قدمگاه مهاجرت و در آنجا ساکن میگردد. ظاهراً وی و فرزندش شاهحسین و نوهاش سیدابوالحسن در قدمگاه بودهاند.(۱۷)

فاصله قدمگاه تا درّود پنج کیلومتر است. بعید نیست که نسب شناسان به طور کلی سخن گفته باشند و سادات درّود را نیز در زیر مجموعه سادات قدمگاه آورده باشند. این امر آنگاه مورد تأیید است که بدانیم عده زیادی از سادات منطقه نیشابور و سبزوار نسبشان به سادات اشرفیه ختم میشود و اجداد بزرگ این سادات نیز به مانند آل زباره از قرون چهارم و پنجم هجری در منطقه نیشابور سکونت داشتهاند.

د: احتمال دیگر اینکه شاخهای از سادات حسینی درّود از نسل عبیدالله الاعرج بن حسین الاصغر بن زین العابدین باشند، زیرا بنا بر تصریح کتاب نیشابور شهر فیروزه اثر فریدون گرایلی و اظهارات برخی مردم محل، عدّهای از ساکنان درّود، در اصل مهاجرینی از شهر کدکن، در جنوب نیشابور هستند.(۱۸) اگرچه در کتب انساب ذکری از سادات حسینی کدکن به میان نیامده، ولی شجرهنامهای به مهر علمای معاصر از جمله: آیتالله مرعشی، آیتالله زنجانی و آیتالله سنابادی وجود دارد که نسب سادات آن آبادی را به علی الصالح بن عبیدالله الاعرج بن حسین اصغر بن زینالعبدین میرساند(۱۹)

هـ : احتمال آخر اینکه شاخهای از سادات حسینی درّود از نسل امامزاده محمد محروق نیشابور باشند، زیرا یکی از سادات روستای خرو در همسایگی درّود، از همین شاخه در قرن ششم نزد بیهقی نسبشناس معروف آن قرن رفته و نسبش را چنین ثبت کرده است: «حیدر الخوافی بن حسن بن محمد بن ابیعبدالله علی بن محمد بن حسین بن محمد بن حسین ذیالدمعه بن زید بن امام سجاد(ع)»(۲۰) و حال آنکه ساکنین خرو سفلی اغلب سادات حسینی هستند و خود را مهاجرینی از قلعه امروندِ درّود به آنجا میدانند.

نکته دیگر در خصوص سادات سخنان مردم محل است. برخی از آنها که سادات حسینی هستند، خود را مهاجرینی از دهبار؛ یکی از روستاهای کوهپایهای مشهد میدانند. همچنین عدّهای از این سادات حسینی این شهر از ساکنین غور، از ولایات افغانستان به دررود میباشند و برخی دیگر نیز که به سادات امرندی شهرت دارند از روستای امرند به دررود آمدهاند.

سادات موسوی درّود نیز به احتمال از اعقاب هارون بن موسی الکاظم، محمد بن علی النقی، ابراهیم بن موسی الکاظم و حمزه بن موسی الکاظم می باشند، زیرا اکثر سادات مهاجر به منطقه نیشابور از اولاد امامزادگان یاد شده بودند.(۲۱)

برخی از سادات موسوی درّود، به سادات «موسوی عمادی» مشهورند، که این پسوند فامیلی از نام جد آنها «عماد الدین» گرفته شده است و این عمادالدین احتمال دارد همان «عمادالدین ابیجعفر محمد بن علی بن هارون بن محمد بن هارون بن محمد بن جعفر الدقاق بن جعفر بن محمد بن احمد بن هارون بن احمد بن هارون بن موسی الکاظم» باشد که از مشاهیر سادات نیشابور و نسابه آن شهر در قرن ششم هجری بود و بازماندگانش نیز ساکن آن شهر بودند.(۲۲) شاید هم برخی از آنها از اولاد «میر عمادالدین » از مشاهیر سادات درّود در دوره قاجار باشند، که در سال ۱۲۸۸ق. یک سهم از نهر بالاده درّود را وقف بر امامزادگان عینعلی و زینعلی مینماید (۲۳)

احتمال دیگری که در مورد سادات موسوی درّود وجود دارد، اینکه آنها از نسل امامزادگان عینعلی و زینعلی درّود باشند، که بنا بر شهرت محلی از نسل امام جواد میرسانند.

منابع:

۱-ابن طباطبا، ابواسماعیل ابراهیم، مهاجران آل ابوطالب، ص ۴۱۵٫ علاوه بر امامزادگان مدفون در درّود که به اعتقاد اهالی در قرن سوم در این مکان آرمیدهاند، سنگ قبری سیاه رنگ متعلق به حدود سال۷۰۰ق چندی قبل در محل مزار کنونی درّود پیدا شد که از آن یکی از سادات بود و این نکته را ثابت میکرد که بی تردید سادات این آبادی در قرن هشتم در این مکان ساکن بودهاند. پاک زبان، نسرین، «جغرافیای دررود نیشابور» ص۴٫

۲- مولوی، عبدالحمید، پیش نویس موقوفات آستان قدس، ج ۲، ص ۱۴۸-۱۵۳؛ منجم باشی، میرزا عبدالباقی، کتابچه موقوفات آستان قدس (نسخه خطی )، ص ۱۷۷-۱۷۹٫

۳-درّودی، میرزا حسین، کتابچه نیشابور، ص ۸۸ .

 ۴- وزارت جنگ انگلیس، فرهنگ جغرافیایی ایران (خراسان)، ص ۴۳۳٫ 

۵-عریضی منسوب به عریض یکی از روستاهای اطراف مدینه است. این روستا از امام صادق به ارث به فرزندش علی رسید و اعقاب علی به خاطر سکونت او در عریض به عریضی شهرت دارند.

۶-بیهقی، محمود، سبزوار شهر دانشوران بیدار، ص۱۵۹؛ شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان،ج ۵، ص ۳۱۸٫

۷-ابن طباطبا، ابواسماعیل ابراهیم، مهاجران آل ابوطالب، ص ۳۳۷٫

۸-فخر رازی، الشجره المبارکه، ص ۱۱۲٫

۹-مروزی ازورقانی، اسماعیل، الفخری فی انساب الطالبیین، ص ۳۲٫

۱۰-کیا گیلانی، سیداحمد، سراج الانساب، ص ۱۶۹٫

۱۱- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، تاریخ نیشابور الحاکم، ص ۲۱۷٫

۱۲-مستوفی، حمدالله، نزهت القلوب، ص ۲۲۷٫

۱۳- فخر رازی، همان، ص ۱۷۳- ۱۷۴٫

۱۴-ابن فوطی، مجمع الآداب، ج ۳، ص۳۷۶٫

۱۵-کیا گیلانی، همان، ص۱۵۶٫

۱۶-همان، ص ۱۴۶ و ۱۵۶٫

۱۷-موسوی، سید فاضل، الشجره الطیبه، ج۲، ص۵۳٫

۱۸-گرایلی، فریدون، نیشابورشهر فیروزه، ص ۷۰۲٫

۱۹- شجره نامه حاج سیدسعید علایی کدکنی.

۲۰- بیهقی، ابوالحسن علی (ابن فندق )، لباب الانساب، ج ۲، ص ۲۸۶٫

۲۱- ابن طباطبا، همان، ص ۴۱۷٫

۲۲-فخر رازی، الشجره المبارکه، ص ۱۴٫

 

۲۳- سند وقفنامه میرعماد الدین.  

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “نگاهی به سابقه ی تاریخی : نَسبِ ساداتِ قدمگاه ، درّود ، پوستفروشان و سوقند

  1. اشتراک ها: نگاهی به سابقه ی تاریخی : نَسبِ ساداتِ قدمگاه ، درّود ، پوستفروشان و سوقند - نیشابوریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.