نگاهی به تاریخچه ی ترانه در ایران

 

(بخش دوم)

در بخش اول مقاله، ترانه هایی که توسط مردم در مراسم وابسته به سال نو خوانده می شده را تحت عنوان «ترانه های نوروزی» به شما معرفی نمودیم. در این بخش ضمن معرفی اعیاد قدیمی تمدن پارس به معرفی ترانه های عامیانه ی این جشن ها پرداخته و در شماره ی بعد انواع دیگر ترانه را به شما معرفی خواهیم کرد!

۱: ترانههای شادی

این دسته از ترانه ها به دو گروه تقسیم می شوند:

۱-۱) جشن‌های ملّی و همگانی

۱-۲) جشن‌های خصوصی و خانوادگی

۱-۱-۱)جشن های نوروزی (که در شماره ی قبل به آن پرداختیم).

۱-۱-۲) جشن تیرگان

جشن تیرگان طبق گاهشماری ایران باستان در روز سیزدهم تیر برگزار می شد. این جشن درگرامی داشت تیشتَر۳ بوده و در برخی دیگر روز کمان‌کشیدن «آرش کمانگیر» و پرتاب تیر از فراز البرز نیز از آن یادشده است. به روایت ابوریحان بیرونی۴، همچنین جشن تیرگان روز بزرگداشت مقام نویسندگان نیز بوده است.

این جشن ده روز ادامه داشت و از روز سیزدهم شروع و روز بیست و دوم به اتمام می رسید. امروزه زرتشتیان تیرگان را «تیرو جشن Tiru-Jashn» می نامند و برایش اهمیت فراوانی قایل اند. لباس و پوشاک نو می پوشند و نقل و شیرینی و میوه و خوراک های سنتی و ویژه می پزند. پیش از این روز، خانه را خوب پاکیزه نموده و به هنگام طلوع آفتاب شست وشو می کنند و خواندن دو نیایش «خورشید نیایش» و «مهرنیایش» از اوستا را بسیار نیکو می دانند. شاید «تیرو جشن» یکی از شادترین جشن های کهن ایرانی بوده باشد. در آغاز جشن بعد از خوردن شیرینی، بندی به نام «تیر و باد» که از هفت نخ با هفت رنگ متفاوت بافته شده را به دست می بندند و نه روز بعد این بند را باز کرده و در جای بلندی مانند پشت بام به باد می سپارند تا آرزوها و خواسته هایشان را به عنوان پیام رسان به همراه ببرد. در این جشن بچه ها بیش از همه لذت می برند. آنها در کوچه ها و خانه ها و بامها می دوند، ترانه می خوانند و کنار نهرها و جویها و تالاب ها به هم آب می پاشند و یا به آب می پرند.

ابوریحان بیرونی در همان کتاب آورده که: هنگامی که افراسیاب پادشاه توران بر لشگر ایرانیان غلبه می کند، منوچهر (پادشاه ایران) به جنگلهای مازندران پناه می برد؛ افراسیاب لشکر منوچهر را محاصره کرده و منوچهر به ناچار پیکی به نزد افراسیاب فرستاده و از او می-خواهد که از کشور ایران به اندازه ی پرتاب یک تیر واگذارد و باقی را بگیرد. افراسیاب با کمال میل این پیشنهاد را می پذیرد. منوچهر فکر می کند که چه کسی را برای پرتاب تیر انتخاب کند، تا اینکه یکی از فرشتگان خداوند به نام «سِپَندارمَذ» پیش منوچهر آمده و «آرش» را که مردی خداپرست و دیندار بوده را نامزد این کار می کند؛ چنان که در اوستا آمده است، آرش را حاضر می کنند و منوچهر تیر وکمان را به او داده و می گوید تو باید به فرمان خداوند این تیر را پرتاب کنی و کشور ما را از چنگال اهریمن۵ رها سازی! آرش برهنه می شود و به بالای بلندترین نقطه ی کوه رویان می رود و خطاب به مردم می گوید: ای مردم بدن من را ببینید که سالم است و در آن هیچ زخم و جراحتی وجود ندارد، اما بدانید که هنگامی که من این تیر را رها کنم تکه تکه خواهم شد و خود را فدای شما خواهم کرد! آرش کمان را می گیرد و با تمام نیرو آن را می کشد، بگونه ای که تمام رگهای بدنش بیرون می زنند و پاره پاره می شوند. او تیر را رها می کند و خداوند به باد فرمان می دهد که تیرش را از کوه رویان بردارد و به شهر فرغانه۶ ببرد. تیر پس از دو روز حرکت در این شهر به درخت گردویی برخورد کرده و این درخت گردو مرز [شرقی] بین ایران و توران می شود. افراسیاب ناگزیر لشکر خود را از ایران بیرون می برد و ایرانیان آزاد می شوند.

این قضیه در روز سیزدهم تیر اتفاق افتاده و مردم در این روز جشن گرفته و دیگی بزرگ فراهم کردند و هرکس هرچه که در خانه داشت، از سبزی و نخود و حبوبات تا گوشت را در آن ریختند و آشی پختند و آن را بین همه پخش کردند.

این جشن تا پیش از ظهور اسلام و حتی مدتی پس از آن در ایران بر پا می شد و طرفداران زیادی داشت، اما پس از ظهور اسلام این جشن نیز به همراه دیگر آیین ها منسوخ شده و امروزه تنها در بین زرتشتیان برگزار می شود.

نکته ی جالبی که در برپایی این جشن در منابع تاریخی به چشم می خورد، زمان اجرای آن است. در ادبـیات قرنهای چهارم و پنجم، نمونه های زیادی را می توان یافت که نشان می دهد تیرماه در فصل پاییز بوده است:

اگر به تیرمه از جامه بـیش باید تیر

چرا برهنه شود بوستان چو آید تیر (عنصری)

گهی نو بهار آید و گاه تیر

جوان است گیتی گه و گاه پـیر (اسدی)

بهار و تموز و زمستان و تیر

نیا سود هرگز یل شیرگیر (فردوسی)

ادامه دارد

مهرداد مومنی

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.