نگاهی به تاریخچه شوراها در ایران ; ازقانون بلدیه تا انجمن شهر و شوراهای اسلامی

 

زادگاه انجمن های شهر و ایجاد حقوق شهروندی

پیشینه قانون شوراها ، یا به تعبیر آغازین خود انجمن های بلدیه ، به انقلاب مشروطیت وتشکیل نخستین نهاد قانون گذاری یعنی مجلس شورای ملی می رسد. یکی از نخستین قوانین مصوب مجلس شورای ملی ، قانون بلدیه است که در سال ۱۳۲۵ قمری برابر با ۱۲۸۶ خورشیدی به تصویب رسید و یکی از آرمان های بزرگ انقلاب مشروطه به ثمر نشست وبهره مندی شهروندان از حق انتخاب کردن و حق انتخاب شدن از جمله در زمینه مدیّریت و اداره شهرها در زمره حقوق سیاسی قرار گرفت . قانون بلدیه با آنکه در دوران خود ، قانونی پیشرفته برای مدیریت شهری به شمار می رفت ، در اجرا با شکست مواجه شد. عمده ترین دلیل این شکست ، بی تناسبی این قانون با شرایط و ویژگیهای جامعه ایران بود،چرا که در سال های آغازین سده بیست میلادی ، شهرنشینی در ایران چندان گسترش نیافته بود و نسبت شهرنشینان به زحمت به رقم ۲۰ درصد می رسید افزون بر این ، شهرنشینی در ایران بر خلاف شهرنشینی در اروپا ، ویژگیهای ایجاد مدیریت شهری مستقل و برخوردار از حمایت و پشتیبانی مردم را نداشت  .  با این تفاصیل دولت در ۱۲۹۰خورشیدی با کسب اجازه از مجلس به دلایلی از جمله بی سوادی بیشتر شهرنشینان،نفوذ زیاد قدرتمندان محلی وبی تجربگی مسئولان دولتی ،کلیه انجمن های بلدیه را منحل کرد.

شکست  قانون بلدیه مشروطیت 

رضاخان در پی کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ برای تصاحب قدرت گامهای پرشتابی برداشت. و در سال ۱۳۰۴ در پی تصویب مجلس مؤسّسان مبنی بر تغییر سلطنت از خاندان قاجار به پهلوی ،  شاه ایران شد.در زمان او قانون بلدیه مصوّب ۱۲۸۶ لغو گردید و برای تمرکز بیشتر نظام برنامه ریزی و تأمین اعتبار مالی شهرداریها ، قانون بلدیه دیگری در سال ۱۳۰۹ به تصویب رسید . این قانون انتخاب شهردار و سایر اعضای شهرداری را در اختیار وزارت داخله قرار داد .تنها موضوع روشن این قانون در مورد انجمن های بلدی، اجازه وضع عوارض محلّی به آنها بود. بر اساس ماده ۶ این قانون « مجلس شورای ملی به انجمن های بلدی اجازه می دهد که برای تأمین مصارف بلدی هر محل به تنظیفات و روشنایی و تعمیرات و احتیاجات صنفی و معارفی بلدی و امثال آن ، عوارض محلی وضع نماید.  نحوه وضع عوارض مزبور به این نحو خواهد بود که انجمن بلدیه هر محل، عوارضی را که برای تأمین مقاصد مذکور در فوق لازم می داند توسط رئیس بلدیه محل  به وزارت داخله پیشنهاد خواهد نمود که پس از موافقت هیئت دولت به موقع اجرا گذارده خواهد شد.. اقدامات دولت در زمینه مسائل شهری سبب شد کالبد شهرها تغییرات فراوانی بیابد. مهمترین تغییر کالبدی شهری در این دوره ،  پیدایش خیابانها و میادین جدید و تعریض خیابانهای قدیمی بود ؛  تحولی که اساسی ترین نقش را در دگرگونی سیمای شهر اجرا کرد و باعث توسعه آن شد.انجمن های بلدی که میراث انقلاب مشروطه و حاوی پیام مشارکت فعال مردم در عرصه اجتماعی و سیاسی به منظور تحدید و مقید ساختن قدرت سیاسی به قانون بودند ، در دوران رضا شاه تدریجا به آلت و ابزار تحکیم سلطه بوروکراتیک و مجری سیاست های دولت در حوزه محلی بدل شدند

تکاپوی آزادیخواهی مردم سالاری

حمله متفقین در شهریور ۱۳۲۰ به ایران سبب شد رضاخان از سریر قدرت به زیر آید و به تعبیری به خروجی ناخواسته از کشور تن در دهد. متّفقین ایران را اشغال کرده بودند و محمدرضا جانشین رضاخان –که بر اثر تلاشهای محمد علی فروغی تاج و تخت پدر را تصاحب کرده بود- به علت بی تجربگی و جوانی ، بیشتر به مقامی تشریفاتی شبیه بود تا پادشاهی قدرتمند و صاحب نفوذ

در۴ مرداد ۱۳۲۸ سوّمین قانون شهرداری کشور با عنوان «قانون تشکیل شهرداری ها و انجمن شهرها و قصبات» در ۷ فصل و ۵ ماده به تصویب رسید و جایگزین قوانین پیشین گردید. اگرچه این قانون نسبت به قانون قبلی که در دوره رضاخان به تصویب رسیده بود مترقی به نظر می رسید ، اما تصمیم گیری و انتخاب شهردار را به طور کامل به انجمن شهر نداد. ماده ۴ این قانون  مقرّر داشت در هر شهرداری انجمنی خواهد بود که از طرف اهالی مستقیما و با رأی مخفی و با اکثریت نسبی به مدت ۴ سال انتخاب می شود. عده آنها در مرکز شهرستان و قصباتی که عده نفوس آن از ۱۰ هزار نفر تجاوز نکند ، ۶ نفر و حداکثر تعداد نمایندگان یک شهر از ۲۵ نفر تجاوز نمی کند ، مگر در شهرستان تهران که ۳۰ نفر نماینده خواهد داشت. نمایندگان هر شهر به تناسب جمعیّت از ۳۰ نفر به بالا به محلّات مختلف تقسیم و هر محل نماینده خود را تعیین و برای تشکیل به انجمن شهر معرّفی می کند. وزارت کشور تعداد نمایندگان هر شهر را با توجه به جمعیّت تعیین و همچنین نقشه محلّات شهر را ترسیم و نواحی را اعلام می دارد .همان گونه که این ماده نشان می دهد، قانون گذار دقت لازم را در مورد پیوند ژرف و کامل انجمن شهر با شهروندان به کار برده و در قانون پیش بینی کرده است که در شهرهای بزرگ نمایندگان انجمن شهر باید از محلّات مختلف شهر انتخاب شوند بر اساس یافته های جامعه شناسی هر گاه تعداد افراد یک گروه افزایش یابد گروه از  حالت گروه نخستین خارج و تبدیل به گروه دومین می گردد .گروه نخستین یک سری ویژگیهای بنیادی دارد که عبارت اند از: « تماس مستقیم، صمیمانه و رو در روی اعضاء گروه بایکدیگر ، پیوندهای عاطفی نیرومند ، پایداری و دوام و استحکام پیوندهای محبّت میان اعضاء » ویژگیهای گروه دوّمین نیز از این قرار است: « پیوندهای عاطفی اندک میان اعضاء ، عدم پایداری احساس تعلّق به گروه ، گرد هم آمدن اعضاء گروه برای یک منظور عملی معیّن و روابط رو در روی بسیار محدود میان اعضاء » در شهرهای بزرگ امکان تماس مستقیم و رو در رو میان تعداد زیادی از افراد و نمایندگان آنها از میان می رود. از همین رو به نظر می‌رسد موضوع انتخاب نمایندگان انجمن شهر از سوی محلات شهر که در آن از ویژگیهای گروه نخستین بیشتر وجود دارد امری منطقی بوده و هست.در حالی که شهر گرایی ، شهرنشینی و گسترش کالبدی – فضایی شهر از رشدی آرام و کند برخوردار هستند ، دولت پهلوی در معنای پارلمانتاریست این سالها – بر آن می شود که شهر را نیز در چارچوبی مردم سالارانه – چون الگوهای غربی آن – مورد بررسی قرار دهد . تصویب « قانون قائم مقامی وزارت کشور در غیبت انجمن شهر « در سال ۱۳۲۵ ه- ش و تصویب « لایحه قانونی تشکیل شهرداری و انجمن شهر « در سال ۱۳۲۸ ه – ش تاکیدی بارز بر تلاشی است که بر آن بود تا مفهومی جدید از شهر به دست دهد ، مفهومی که بر اساس آن شهر می توانست مدیریتی انتخابی از سوی شهروندان داشته باشد . جز در موارد معدود ، لایحه قانونی ۱۳۲۸ هرگز جامعه عمل نپوشید و دولت با اتکا به قانون قائم مقامی وزارت کشور ، عملا مدیریت شهری را در قبصه خود داشته است . تحکیم خودکامگی و شکست انجمن های شهرپس از سرنگونی دولت دکتر مصدق ، شاه به سرعت به تحکیم پایه های قدرت خود پرداخت. عوامل کودتا مناصب مهمی را در حکومت دریافت کردند. کمک مالی آمریکا به ارزش ۱۴۵ میلیون دلار به یاری شاه آمد و دولت را از ورشکستگی نجات داد. شاه در دهه ۱۳۳۰ بر بخشهای بیشتر جامعه بویژه طبقه روشنفکر و کارگر کاملاً مسلط بود. قانون جدید شهرداری در یازدهم تیرماه سال ۱۳۳۴ به تصویب کمیسیون مشترک رسید. قانون جدید همان لایحه قانون شهرداری بود که در آن اصلاحاتی انجام شده بود. قانون سال ۱۳۳۴، ۹۵ ماده داشت و فصول دوم تا چهارم آن مختص به انجمن شهر بود. بر اساس ماده ۴ هر حوزه شهرداری انجمنی داشت به نام انجمن شهر که اعضاء آن  مستقیماً با رأی مخفی و اکثریت نسبی برای مدت چهار سال انتخاب می شدند.اگر موارد متعددی از قانون شهرداری مصوب سال ۱۳۳۴ مورد تجدید نظر قرار گرفت اما کلیت آن تا امروز باقی مانده است. طبق این قانون شهرداری به دو قسمت سیاست گذاری و اجرا تقسیم شد که قسمت سیاست گذاری و برنامه ریزی با انجمن شهر و قسمت اجرا با شهردار بود. با توجه به ضعف انجمن های شهر شاه از وزارت کشور درخواست توضیح کرد. علت این ضعف را دو چیز دانستند ، نخست ضعف مردم به علت عدم رشد سیاسی و دوم دخالت و نفوذ ماموران دولت در کار انتخابات شهر.

  انقلاب اسلامی و شوراهای شهر

با به روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی ایران  امام خمینی در فرمانی خطاب به شورای انقلاب در تاریخ ۹/۲/۱۳۵۸ فرمودند : در جهت استقرار حکومت مردمی در ایران و حاکمیت مردم بر سرنوشت خویش که از ضرورتهای نظام جمهوری اسلامی است . لازم می دانم بی درنگ به تهیه آیین نامه اجرایی شوراها برا ی اداره امور محل شهر و روستا در سراسر ایران اقدام و پس از تصویب به دولت ابلاغ نمایید تا دولت بلافاصله به مرحله اجرا در آورد و طی بیاناتی در تاریخ ۷/۲/۱۳۵۸ فرمودند: شوراها باید در همه جا باشد و هر جایی خودش منطقه خود را اداره کند .با تشکیل اولین مجلس خبرگان برای تدوین قانون اساسی و با تلاش پیگیر و مجدانه حضرت آیت الله طالقانی اصل ششم ، هفتم و اصول یکصدم الی یکصد و ششم قانون اساسی موضوع شوراهای اسلامی به عنوان یکی از ارکان نظام جمهوری اسلامی ایران مطرح و تثبیت گردید.

پس از تشکیل دولت آقای خاتمی مقدمات انتخابات شوراهای اسلامی فراهم شد و در ۱۷ اسفند سال ۱۳۷۷ اولین دوره انتخابات سراسری شوراهای اسلامی کشور برگزار گردید و نهایتاً حدود ۲۰۰ هزارنفر از منتخبان مردم جهت اداره امور شهرها و روستاهای کشور به عنوان عضو شورای اسلامی شهر یا روستا برگزیده شدند .شروع به کار شوراهای اسلامی از ۹ اردیبهشت سال ۱۳۷۸ و همزمان با پیام تاریخی حضرت امام در خصوص شوراها و با صدور پیام ویژه ای از سوی مقام رهبری و سخنان ریاست محترم جمهوری آغاز گردید.

(تلخیصی ازمقاله: بررسی تاریخی انجمن های شهر تا شوراهای اسلامی …، محمدرضا مُنعام مهندسی شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان ، فرناز ضرابیان مهندسی شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، )

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.