نگاهی به احزاب جهان و ایران(بخش نهم: احزاب در دوره رضاشاه)

7اوضاع ایران قبل از به قدرت رسیدن رضاخان بنا به دلایل گوناگون  وقوع جنگ جهانی اول، بوجود آمدن نیروهای گریز از مرکز،ضعف حکومت مرکزی، ساختار کهنه مبانی قدرت، ازیاد آگاهی در اثر انقلاب مشروطه و … دچار آشفتگی و پریشانی بود. از همین رو بیشتر متنفذان کشوری و لشکری خواهان ظهور حکومت قدرتمند مرکزی بوده تا سر و سامانی به اوضاع مملکت داده شود. سابقه مشروطه طلبی ، جسارت و ریسک پذیری بالا، نظامی گری قدرتمندانه و مدیریت سلطه طلبانه عواملی بود تا ردای این فرد خاص را بر تن رضاخان بیفکنند. چنانکه احزاب سیاسی و فراکسیون ها، نقش عمده ای در به سلطنت رسیدن رضاخان داشتند. رضاخان در مجلس پنجم شورای ملی اکثریتی از سوسیالیست ها و حزب جدید «تجدد» را ایجاد کرد و آنها را با خود متحد ساخت تا از تلاش این احزاب در مجلس برای دستیابی به سلطنت بهره برداری کند. تیمورتاش، داور، تدین و فروغی از بنیادگذاران و عضوهای حزب تجدد بودند. رهبری سوسیالیست ها نیز با سلیمان میرزای اسکندری بود. حزب تجدد و سوسیالیست ها هر دو در رسیدن رضاخان به نخست وزیری، حمایت از جمهوریخواهی و سلطنت نقش مهمی ایفا کردند.

حزب تجدد، خواهان اصلاحات از بالا، صنعتی شدن کشور و ایجاد حکومت نیرومند مرکزی بود. هدف حزب سوسیالیست در حمایت از رضاخان، فراهم کردن زمینه های انقلاب سوسیالیستی بود و اعضای آن عقیده داشتند، رضاخان که ملّی گرا و مصلح اجتماعی است، ایران را در جاده پیشرفت می اندازد و توسعه طبقه بورژوازی و کارگر صنعتی ایران این مکان را در آینده به سوسیالیستها می دهد تا با بسیج نیروهای انقلابی، به تدارک انقلاب سوسیالیستی در ایران بپردازند.

با رسیدن رضاشاه به حکومت و تشدید تمرکز طلبی و اقتدارگرایی او، نهادهای مدنی، اهمیت و جایگاه خود را از دست دادند. چنانکه همه امور کشور در مدت کوتاهی به مقام عالی سلطنت ختم می گردید. در این میان از جمله نهادهایی که قربانی استبداد رضاشاه شد، احزاب سیاسی بود. دوره سلطنت رضاشاه برای تمام تشکلهای سیاسی یک دوره فترت اجباری بود. در دوره ششم مجلس شورای ملی تنها چند تن از بازماندگان حزب سوسیالیست و فراکسیون تجدد و فراکسیون منفردین فعالیت داشتند که با آغاز دوره هفتم مجلس شورای ملی این فعالیت نیم بند نیز پایان یافت. زیرا نه فضای سیاسی کشور و نه ترکیب نمایندگان مجلس و نه استبداد قدرتمند می توانست به فعالیتهای حزبی میدان دهد.

نداشتن یک آئین یا برنامه حزبی که استوار بر منافع ملی باشد، سبب تضعیف ساختار دموکراتیک کشور گردید و زمینه را برای استبداد رضاشاه و سلطه ی سازمانهای مستقل از مجلس و پیداش حزب توده  به مشابه یک حزب دارای برنامه ملی واصول مسلّم هموارکرد. بنا به عقیده پیتر آوری در دروان سلطنت رضاشاه فقط یکی از عوامل تحزب وجود داشت و آن عبارت بود از تمرکز تمامی قدرت در دست یک نفر. همه احزاب ، گروهها ، باید برای میل و خاطر رضایت مقام عالی سلطنت کوشش می نمودند. اگر کسی یا حزبی به راهی دیگر میرفت خائن به وطن ، آشوبگر و فتنه گر قلمداد میشد و از سر راه برداشته میشد. چنانکه در طول مدت حکومت استبداد  همه ی آنانی که در روی کار آمدن وی نقش داشتند به تدریج به روش های گوناگون  حصر ، زندانی شدن ، کشته شدن ، مرگ های مشکوک و … –  حذف شدند.

احزاب اصلاح طلب تر که در دفاع از حکومت پارلمانی و ضرورت تقسیم قدرت کاملاً سازش ناپذیر بودند، به محض آنکه مصدق،یحیی دولت آبادی، تقی زاده و مدرس و همکاران روحانی اش کرسی های خود را در مجلس هفتم از دست دادند تعطیل شد.

یکی از احزاب سیاسی دوران رضاشاه حزب تجدد بود که بعد به حزب «ایران نو» تغییر نام داد، حزب ایران نو نیز جایش را به حزب ترقی  سازمانیبهتقلیدازحزبفاشیستموسولینیوحزبجمهوریخواهمصطفیکمال [آتاتورک]  داد.رضاشاه در سال ۱۳۱۱ از بیم آنکه مبادا این حزب ,وابسته نیز بخواهد تبدیل به کانون مخالفت شود به بهانه اینکهاین حزب احساسات جمهور یخواهی خطرناکی را ترویج می دهد، آنرا غیر قانونی اعلام کرد. تاسیس ایران نو و ترقی توسطتیمورتاش ضربه ی مهلک به عناصر بازمانده آزاد اندیشی درمیان سیاستمداران ایران و وکلای مجلس وارد کرد. ایران نو دوهدف را دنبال می کرد: نخست، ایجاد حزب نیرومند طرفدار شاه بهقصد تشکیل یک اکثریت منضبط در مجلس و تضمین این که بشودطرح های اسلامی رادیکالی را تصویب و قانونی کرد؛ و دوم،بسیج و سازماندهی افسران ارتش، کارگزاران و برخی عناصرگسترده تر جامعه در پشت سر مقام عالی سلطنت از راه عضوگیری گسترده، دنبالمی نمود… ادامه دارد

منابع:

قدس، محمد رضا (۱۳۷۱)؛ دولت و جامعه در ایران

لاجوردی، حبیب (۱۳۶۹)؛ اتحادیه های کارگری و خودکامگی در ایران،

کاتم، ریچارد (۱۳۸۳)؛ ناسیونالیسم در ایران،

اتابکی، تورج (۱۳۸۵)؛ تجدد آمرانه(جامعه و دولت در عصر رضاشاه)،

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.