نیشابور در نگاه مستشرقین

مسعود رحیمی نژاد

دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ تشیع

«اساسا وجود شهر نیشابور تا به امروز، دلیل زنده‏اى حاکى از روح شکست ناپذیر و نیروى زندگى مردم آن است؛ چه این شهر، مکرر در مکرر، معرض محاصره و تاخت‏وتاز و زلزله واقع شده است. امروز نیشابور انعکاس غم‏انگیزى از گذشته درخشان آن مى‏باشد. اکنون دیگر، اولین اشعه خورشید بر کنگره قصر سلطان نمى‏تابد. مناره باریک و ظریف آنجا مدتى است که سرنگون شده و کاروانسراهاى آن فروریخته و مبدل به توده‏هاى خاک گردیده.دیگر گل سرخ بر لب رودخانه نمى‏روید و باغهاى آن از بین رفت»                                                                                                      فردریچاردز(سیاح انگلیسی)

مقدمه

سخن گفتن از تاریخ ابرشهر روایت تاریخ ایران ازشروع اسطوره های این سرزمین تا ایستادن بر بلندای زمان است. چه آنکه نام نیشابور قرین با تاریخ است و ناخودآگاه این دو واژه باهم مترادف نگریسته می شوند. فرقی ندارد «رئونت»باشد در اوستا، «اپرنک شهر» پارتیان، و یا «نیوه شاهپوهر ساسانی» به هر نامی که خوانده شود بازهم همان شهری است که بارها در طوفان روزگار شکست خورد و هربار ققنوس وار از میان آتش حوادث برخاست ونگینی شد بر تارک علم، دانش، فرهنگ و هنر این سرزمین.

با مطالعه در کتب تاریخی در می یابیم که هیچ منبع دست اولی در تاریخ ایران وجود ندارد که نامی از نیشابور در آن نیامده باشد. چرا که سابقه چندین بار پایتختی ایران زمین و سکانداری علم و فرهنگ در طول قرون متمادی از آن شهری ساخته که همواره نامش به بزرگی برده می شود. شاید به واسطه همین ارزش تاریخی است که مستشرقین زیادی به مطالعه در خصوص آن پرداخته و بعضا کتب و مقالات ارزشمندی حاصل این تلاش بوده است. با بررسی در سایت سیویلیکا  تعداد ۴۲ اثر در  خصوص نیشابور مشاهده گردید که اکثر آنها حول محورهای تاریخ و باستان شناسی نیشابور تالیف گردیده است. هم چنین در دانشنامه ایرانیکا عنوان۳ مقاله به نیشابور اختصاص یافته و در بیش از یکصد مقاله نامی از این شهر به میان آمده است.

در این پژوهش کوشش خواهد شد تا آثاری که در این زمینه به رشته تحریر درآمده به نحوی مناسب معرفی گردند. لازم به ذکر است به دلیل تعدد منابع این نوشتار به سه بخش تقسیم گردیده است. در نخستین مقاله به معرفی کتاب ها و مقالاتی  خواهیم پرداخت که مستقیما در خصوص نیشابور نگاشته شده است. بررسی منابعی که به طور ضمنی به تاریخ نیشابور پرداخته اند، قسمت دوم پژوهش خواهد بود و در سومین قسمت  نیشابور در نگاه جهانگردان و سیاحان را از نظر خواهیم گذراند.

۱- چارلز ویلکینسون

برای نخستین بار، یک هیات آمریکایی از طرف موزه‌ی متروپلیتن به سرپرستی چارلز ویلکینسون و با دستیاری جوزف اوتپن و والترهاوزر،  به استناد نوشته‌های تایخ نگاران و جغرافی‌نویسان دوران اسلامی و با هدف کشف آثار دوره‌ی ساسانی، عازم نیشابور شدند و کاوش‏های خود را از سال ۱۹۳۵ شروع کردند و تا سال ۱۹۴۰ ادامه دادند. با شروع جنگ‏ جهانی دوم، این کاوش‏ها متوقف شد و مجدداً برای یک فصل، در سال‏ ۱۹۴۷ ادامه یافت

ماحصل تلاش ویلکینسون در قالب چند کتاب و مقاله گزارش منتشر گردید:

  1. سه جلد کتاب از حفاری های نیشابور که در سال های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۸ به چاپ رسید. لازم به ذکر است یکی از سه جلد کتاب یاد شده که به یافته های مرتبط با معماری نیشابور می پردازد توسط « دکتر هادی بکاییان»، پژوهشگر تاریخ نیشابور، ترجمه گردیده است.
  2. گرمایش و پخت وپز در نیشابور ۱۹۴۴
  3. زندگی در نیشابور قرون اولیه اسلامی ۱۹۵۰
  4. کوره های نیشابور ۱۹۵۹
  5. سفال لعاب دار نیشابور و سمرقند ۱۹۶۱
  6. سفال در اوایل دوره اسلامی ۱۹۷۵
  7. برخی از بناهای اسلامی ومعماری آنها ۱۹۹۱

وی مقاله ای نیز با عنوان «نیشابور از اسلام تا حمله مغول» نیز نگاشته است. هم چنین همکار وی جوزف اوتپن گزارشی در خصوص «سکه های نیشابور» به رشته تحریر درآورد.

8 (1)۲- ریچارد بولیت

ریچارد بولیت استاد تاریخ در دانشگاه کلمبیا و نویسنده آمریکایی است. وی بیش از سه دهه مطالعاتی درباره تاریخ ایران و خاورمیانه و جهان اسلام داشته است. وی در سال ۱۹۶۶ پژوهشی در خصوص نیشابور انجام داد و هم چنین در سال ۱۹۹۶ برنامه پژوهشی جامعی را جهت تعیین وضعیت و بازسازی محلات شهر قدیم تدوین نمود. بولیت سال جاری جهت شرکت در همایش اوج انسان به نیشابور سفر نمود.  ازجمله مهمترین آثار وی می توان به موارد زیر اشاره نمود:

  1. تاریخ نیشابور عبدالفغار فارسی (سیاق لتاریخ النیشابور ) ۱۹۵۵
  2. اشراف نیشابور(The Patricians of Nishapur) در سال ۱۹۷۳ این کتاب در حقیقت تحلیلی بر کتاب «تاریخ نیشابور» حاکم نیشابوری است. هم چنین لاپیداس در سال ۱۹۷۵ شرح مختصری بر آن نگاشته است.
  3. بازشناسی و جمعیت شناسی نیشابور قرون وسطایی

8 (2)۳- ریچارد فرای

پروفسور ریچارد نلسون فرای، شرق‌شناس و ایران‌شناس برجسته آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد بود. وی نقش مؤثری در پایه‌گذاری «مرکز مطالعات خاورمیانه» دانشگاه هاروارد داشت. فرای بیش از ۷۰ سال از زندگی‌اش را صرف مطالعه و پژوهش درباره تاریخ و فرهنگ فلات ایران کرد و یکی از آخرین بازماندگان نسل ایران‌شناسان و شرق‌شناسانی چون آرتور کریستین‌سن و آرتور پوپ، رومن گیرشمن و پروفسور آلبرت امستد بود که شرق‌شناسی را در دانشگاه‌های جهان بنیاد گذاشتند و تألیفات بسیاری درباره فرهنگ و هنر و تاریخ ایران داشتند. وی به دلیل علاقه وافر به ایران وصیت کرده بود جسدش در شهر اصفهان و حاشیه زاینده رود به خاک سپرده شود که به دلایلی این امر اتفاق نیفتاد.

یکی از مهمترین آثار او کتاب (The Histories of Nishapur) « تاریخ نیشابور» است که درسال ۱۹۶۷ به رشته تحریر درآمده است. ویلفرد مادلونگ در سال ۱۹۶۸ شرح مختصری بر آن نوشته است.

۴- کلیفورد ادموند باسورث

در خصوص این شرق شناس شهیر انگلیسی قبلا یادنامه ای با عنوان « نیشابور در نگاه کلیفورد ادموند باسورث» در شماره ۲۷۲ نشریه به چاپ رسیده است. به طور کلی آثار وی بر مبنای قرون اولیه اسلامی در ایران می باشد و از منابع مهم دربررسی های تاریخی به شمار می روند.

یکی ازمهمترین مقالات باسورث در دانشنامه ایرانیکا مقاله:

(Nishapur historical geography and history to the beginning the 20 th  century)

می باشد. وی با بهره گرفتن ازمهمترین منابع تاریخی و هم چنین استفاده ازآثار دیگر مستشرقان این مقاله  را درخصوص جغرافیای تاریخی و تاریخ نیشابور تا ابتدای قرن بیستم به به رشته تحریر در آورده است که خود بیانگر عظمت وشکوه تمدن این شهر باشد.

ازدیگر مقالات وی که به نوعی با نیشابوردر ارتباط می باشد، مقاله «ظهور کرامیه در خراسان» می باشد که در آن حیات مذهبی کرامیان ازابتدای دعوت «ابوعبدالله محمد بن کرام سگزی نیشابوری» تا زمان ستیزه های خونین درون فرقه ای نیشابوردر سال ۴۸۹ه ق که پایان تلاش کرامیان برای دست یافتن به قدرت درنیشابور بود را مورد بررسی قرارداده است.

8 (4)۵- لارنس لاکهارت

لارنس لاکهارت  مورخ، محقق و ایرانشناس بریتانیایی است که از سال ۱۹۲۴ به مدت ۳۰ سال به طور مرتب به ایران رفت و آمد داشت و بیشتر این ایام را در ایران زندگی کرده‌است. از آثار او می‌توان کتاب‌های نادر شاه وانقراض سلسله صفویه را نام برد؛ همچنین او جزو نویسندگان مجموعه تاریخ ایران کمبریج بوده‌است.

وی کتابی تحت عنوان  (Persian cities)«شهرهای پارسی» نوشته است که ترجمه دهمین بخش کتاب وی درمقاله ای با عنوان« نیشابور» توسط عباس سعیدی صورت پذیرفته است.

۶- مارگارت مالامود

خانم مارگارت مالامود مدرس تاریخ در دانشگاه ایالتی نیومکزیکو بوده است. وی دو مقاله درخصوص فعالیت صوفیان در نیشابورو خراسان دارد:

۱- Sufi Organizations and Structures of Authority in Medieval Nishapur

۲- The politics of heresy in medieval Khurasan: the Karramiyya in Nishapur

نخستین مقاله در سال ۱۹۹۰ درسمینار «مطالعات همکاری های خاورمیانه» ارائه گردیده است. این مقاله بیشتر جنبه تاریخی دارد و مندرجات آن ناظر به معرفی یا تبلیغ مرام و نظریه خاصی نیست و برای شناخت وضعیت فرهنگی و مذهبی نیشابور در قرون اولیه اسلامی مناسب می باشد. این اثر توسط «محمدنظری هاشمی» ترجمه و در مجله خراسان پژوهی به چاپ رسیده است.

دومین اثر به طور خاص به بحث کرامیان در خراسان پرداخته شده و سال ۱۹۹۴ درمجله  (Iranian Studies) به چاپ رسیده است.

8 (3)۷- کریستوفر ملچرت

کریستوفر ملچرت کارشناس و اسلام‌شناس آمریکایی در سال ۱۹۵۵ متولد شد. دوران کودکی را در منطقه خلیج سانفرانسیسکو سپری کرد و در سال ۱۹۷۳ تحصیلات متوسطه را در دبیرستان برکلی به پایان رساند. مابین سال‌های ۱۹۷۶ تا ۱۹۸۲ در دوره‌های فشرده دانشگاه پنسلوانیا در برکلی شرکت کرد و زبان‌های عربی و فارسی را آموخت. تحصیلات تکمیلی را در دانشگاه پرینستون ادامه داد و در سال ۱۹۹۲ مدرک دکترای خود را در رشته تاریخ از دانشگاه پنسیلوانیا اخذ کرد. وی به تدریس دررشته‌های گوناگون اسلامی چون حدیث، فقه اسلامی، عرفان و نیز ادبیات عرب در «کالج کمپروک » پرداخته است. تحقیقات و مقالات او جوایز و دست‌آوردهایی متعددی را چون جایزه کمک هزینه تحصیلی ماری کوری برای مقاله « الگوهای فقه و تقوا در صدر اسلام»برایش به ارمغان آورد.

وی مقاله ای تحت عنوان (Sufis and Competing Movements in Nishapur)  «صوفیان و جنبش رقابت در نیشابور» را در سال ۲۰۰۱  نوشته که  در نشریه (Iran)  به به چاپ رسیده است.

۸- فردریک هایبرت و رابرت دایسن

این دو باستان شناس در اثری مشترک که درسال ۲۰۰۲ در نشریه (Iranica Antiqua)  به چاپ رسیده است به بررسی پیش ازتاریخ نیشابور براساس یافته های باستان شناسی همت گماشته اند.

Prehistoric Nishapur and the frontier between Central Asia and Iran

« پیش ازتاریخ نیشابور و مرز بین آسیای مرکزی و ایران»

مقالات کوتاه دیگری نیز به خصوص در زمینه یافته های باستانی نیشابوربه رشته تحریر درآمده که هرکدام توجه خود را به گوشه ای از تاریخ این شهر معطوف داشته اند. برخی از این آثار همانطور که در متن اشاره گردیده است به زبان فارسی ترجمه شده و ترجمه سایر آثار مستلزم همت و توجه مسئولین فرهنگی و اهل علم و ادب این شهر می باشد.

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “نیشابور در نگاه مستشرقین

  1. سلام خسته نباشید
    متن کامل این مقاله رو میخوام برای پایان نامم – مخصوصا نیشابور در نگاه جهانگردان و سیاحان رو اگه میشه برام بفرستین ممنون میشم

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.