نیشابورجولانگاه ازبکان و صفویه

نیشابورجولانگاه ازبکان و صفویه

پس از تخریب کامل نیشابور به دست مغولان و قتل عام سکنه آن، این کلان شهر هرگز عظمت گذشته خود را باز نیافت. مردم اندکی که جان سالم به در برده بودند و یا به روستاها و به نقاط دور و نزدیک گریخته بودند، شهر جدید را در سمت غرب، در چند کیلومتری شادیاخ بنا نمودند. کلاویخو که در ادامه سفرش به دربار امیر تیمور گورکانی در سمرقند در سال ۸۰۷هجری از نیشابور عبور کرده است، این شهر را چنین توصیف می کند: در حدود یک فرسخی نیشابور چهار صد چادر نمدین سیاه که در آن ها قبیله ای به نام الواری که کرد بودند زندگی می کردند. اینان تحت فرمان تیمور بودند و سالانه سه هزار شتر و۱۵هزار راس گوسفند به رسم خراج جهت اجاره ی چرای گله های خود به او می دادند. ..

رویارویی چند باره شاه اسماعیل با ازبکان در نیشابور

خراسان از مرکز حکومت سلاطین صفوی دور بود و ازبکان مدعی این سرزمین زر خیز در این دوره بودند.حکومت نیشابوردراوایل سلطنت شاه اسماعیل بر عهده ی محمود سلطان بود. شاه اسماعیل در سال ۹۱۶ه. پس از شنیدن یورش شبیک خان ازبک به خراسان، به این دیار آمد و او را در نزدیکی مرو شکست داد و کشت و امارت آن سامان را به سرداری به نام «اتلندی بیک» سپرد. پس از بازگشت شاه اسماعیل دیگربار این دیار صحنه تاخت و تاز ازبکان قرار گرفت.این بار شهریارجوان صفوی یکی از سرداران خود به نام امیر نجم ثانی را با۱۲هزار نفر برای پس گرفتن سپاه خراسان ازسپاه ازبک عازم این دیارنمود.این سردار توانست پاره ای از ازبکان رابکشد و بقیه را فراری دهد و «ابن حسین میرزا» رادر نیشابور حاکم کند.

پس از شکست شاه اسماعیل در چالدران یاغی گری در گوشه و کنار ایران آغاز شد از جمله عبیدخان ازبک که پس از هرات با هزار سپاه روانه مشهد و نیشابور و سبزوار شد و برای آن ها حاکم تعیین نمود.

و شاه اسماعیل برای ختم غائله ازبکان به خراسان روی آورد. یکی از مورخان دراین باره می نویسد: ((سید مختار در سبزوار از سه هزار ازبک،۲۵۰۰نفر از آن ها را کشت. سید خواجه با ۵۰۰نفر که نتوانسته بودند کوچ خود ببرند بدون کوچ به سوی نیشابور گریزان شد.سید هادی(ابن عم او) در نیشابور بود چون او را دیده احوال پرسید گفت چه گویم برخیز و به در رو که امشب اگر اینجا ماندی فردا جان به در نخواهی برد آنگاه کوچ خود را برداشته با ۲۰۰۰ازبک به جانب مشهد روان شد .شاه اسماعیل مدتی بعد به طرف نیشابور روان شد و چون این شهر را خالی دید ، راه هرات را در پیش گرفت.

رویارویی ازبکان و تهماسب اول درنیشابور

مرگ شاه اسماعیل به ازبکان جسارت بخشید و آن ها چندین بار خطه خراسان و نیشابور را آماج حملات ویرانگر خود قرار دادند اما شاه طهماسب همانند پدرش کلیه این تهاجمات را دفع کرد.اولین برخورد در سال۹۳۳و آخرین آن ها به سال۹۷۲یعنی تمام دوران سلطنت این شاه صفوی بود. شاه طهماسب نیروهای عبیداله خان ازبک را در سال۹۳۳از خراسان راند ولی سال بعد آن ها یورش آوردند و دیگر بار سلطان صفوی آن ها را در ده محرم ۹۳۵در جام شکست سختی داده و از هرات به نیشابور آمد، چند روزی در این شهر ماند و بهرام میرزا برادر کوچک خود را والی خراسان کرد. بار دیگر خان ازبک در سال۹۳۸ پس از تجدید سازمان به خراسان لشکر کشید. ولی از سلطان استاجلو حاکم مشهد و اغزیوخان شاملو حاکم نیشابور که به کمک او آمده بود شکست خورده به فرا رود بازگشت.

چند سال بعد وسوسه غارت خراسان، ازبکان رامجدد به این دیار کشاند که. دو نیرو در روستای عبدل آباد از توابع نیشابور با یکدیگر روبرو شدند.صوفیان خلیفه با تعداد اندک سپاهیان به ازبکان حمله کرد و آن ها رادر هم شکست. عبیدخان ناگزیر با عمده قوا وارد جنگ گردید. سرانجام قزلباشان شکست خوردند و صوفیان خلیفه به دژ آن روستا پناه برد. عبید خان با نیروهای خود دژ روستا را که ویرانه و فاقد استحکام بود محاصره کرد. در آن دژآذوقه برای سربازان اندک صوفیان خلیفه وجود نداشت. آنان ناگزیر با گوشت اسب ها تغذیه کردند. قزلباشان با وجود سست بودن باروهای دژ و نبود آذوقه مدت ۳۵روز در برابر هجوم ازبکان پایداری کردند اما سرانجام ازبکان بر آنان پیروز گردیدند. صوفیان خلیفه دستگیر و به دستور عبید خان کشته شد.. آخرین یورش عبیدا…خان ازبک به خراسان در سال ۹۴۶با شکست مواجه شد.جانشین اودین محمدخان در سال ۹۵۲به مشهد تاخت و پس از درهم شکستن لشگریان شاه قلی سلطان استاجلو به نیشابور روی آورد . علی سلطان ازبک که پس از مرگ برادرش دین محمد خان رهبر بزرگ خوارزم شده بود در سال ۹۶۷ه. یکی از سرداران خود به نام ساراقورغان را برای غارت نیشابور فرستاد. بوداق خان قاجار حاکم آن ناحیه با او به جنگ پرداخت و او و سپاهیانش را کشت. در سال ۹۶۹علی سلطان دیگر بار به اسفراین و نیشابور لشگر کشید و پس از غارت آن ناحیه به خوارزم بازگشت.

نوشته شده توسط : نعمت اله صادقی

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.