نام های«نیشابور»؛ ابرشهر تاریخ

نام های«نیشابور»؛ ابرشهر تاریخ

نام نیشابور برگرفته از نام بنا کننده آن یعنی شاپور می باشد. الحاکم نویسنده تاریخ نیشابور در این باره می گوید:

«… شاپور شهر نیشابور را در حوالی قهندز بنا نهاد و معماران و عمله تعیین کرد و گفت که بر جانب شهر خندق حفر کنند. …و به نام خود شهر را نام نهاد «

ابن فندق در کتاب تاریخ بیهق نیز دراین مورد می نویسد:

«و شاپور آن بود که نیشابور بنا کرد و اصل آن شهر« بنا شاپور» بود پس «با» و «الف» بیفکندند «الف» به «یا» بدل کردند به زبان پهلوی «نی» بنا بود {و} «نیشابور» یعنی«بنای شاپور»

حمدالله مستوفی در باب وجه تسمیه نیشابور و نسبت دادن آن به شاپور ساسانی می گوید:

«چون اردشیر بابکان در مَفازه شهر «نِه» بساخت شاپوربن اردشیر حاکم خراسان بود از پدر آن شهر را درخواست کرد. و او مضایقه نمود. شاپور را غیرت آمد و آنرا تجدید عمارت کرد و «نِه شاپور» نام نمود نِشاپور اسم عَلَم آن شهر شد و عرب نیسابور خواندند و دورِ باروش پانزده هزار گام است و بر شیوه رقعه شطرنج هشت قطعه در هشت قطعه نهاده اند…»

با توجه به نمونه نوشته های فراوان باید اذعان نمود که در مورد انتساب نیشابور به شاپور تردید وجود ندارد و فقط پیشوند این کلمه که آیا «نِه» بوده است یا «نیو» یا «نی» اختلافاتی در منابع و ماخذ به چشم می خورد.

«حافظ ابرو» جغرافی دان معروف بنای شهر نیشابور را به شاپور نسبت می دهد و در وجه تسمیه آن می گویند:

«در این موضع که حالا نیشابور است نیستانی بود، شاپور فرمود تا آن را پاک کردند و بناء شهر نهاد»

در برخی فرهنگ نامه ها وجه تسمیه ی نیشابور این گونه آمده:

«نِه به کسر «نون» و ظهور «ها» فارسی است به معنی شهر و نیشابور در اصل «نِه شاپور» بوده یعنی شهر شاپور. مثل نِهاوند بمعنی شهر و آوند، زیرا در آنجا ظروف فراوانی می ساخته اند»

نام این شهر را در زبان کنونی به صورت نیشابور (nishabur ) ودر عربی نیسابور((naysaburتلفظ می کنند وازکلمه فارسی قدیم (نیوشاپور) (niv shahpuhr)که به معنی (چیز خوب) یا (کار خوب) یا (جای خوب شاه) بوده است گرفته شده است و شاپور دوم ساسانی در قرن چهارم میلادی به تجدید بنای این شهر همت گماشت. چرا که بانی اول نیشابور شاپور اول پسر اردشیر بابکان بود و شهر در اثر حادثه ی شدید زلزله خراب شد.

در جایی دیگر در مورد نیشابور بیان شده که «نیوشاپوهر،یعنی شاپور نیو یا شاپور گُرد یا شاپور پهلوان».

دیگر نام ها برای نیشابور

برای این شهر باستانی نامهای دیگر ی هم در کتاب های تا ریخی وجغرا فیایی و ادبی ذکر شده که برخی قبل از نام نیشابور و برخی همراه نام نیشابور بوده است.

در کتاب شهر های ایران به استناد اوستا و نیز وجود کوه ریوند وناحیه ریوند، در نیشابور فعلی وقرار گرفتن آتشکده آذربرزین مهر در منطقه ریوند، نا م نیشابور قبل از ساسانیان را «ریوند» دانسته است.

نام نیشابور در کهن ترین دفتر ایرانی یعنی اوستا به گونه «رُِئونت» آمده است که به معنای «دارنده جلال وشکوه» است. واین واژه در بستر رود خروشان سخن دگرگون شده ودر زبان پهلوی به گونه «رای اومند» خوانده شده که در گزارشهای اوستا این نام به گونه صفت برای اهورا مزدا به معنی «خداوند جان و خرد» آمده. این واژاه «رای اومند» با دگر گونی کمتری، ریوند reyvandگردید که در جغرافیای پس از اسلام همواره ازآن با همین نام یاد می شود وهم اکنون نیز از کناره ی دیوار مسجد جامع شهر تامرز سبزوار به نام ریوند خوانده می شود.

به گفته نویسنده ی مزبور در شاهنامه از نام «ریوند» به نام «ریونیز» یاد شده که خود گونه ای از ریوند است. قبل از نام نیو شاپور به گمان قوی، این جا به نام اَبرشهر شهرت داشت، چنان که الحاکم نیشابوری می نویسد:

«زمین نیشابور ارفع مقام مسکون است و یک دلیل این است که در دواوین قدیمه نام این شهررا «اّبر شهر» نوشتند یعنی شهری که به اَبر نزدیک است از کمال ارتفاع، خصوصیت دارد به ابر ،او رابه اَبر اضافت کنند.»

برخی نویسندگان معاصر، «اَبَرشهر» را بر «اَبر شهر» (به سکون «ب») ترجیح داده اند، هرچند که در اصل معنا تقریبا یکی می باشند، در کتاب شهرهای ایران آمده:

در بندهشن دو بار نام این شهر به گونه اَپَر شهرآمده است ،اَپَر به پهلوی کهن به اَبَر و اَوَر در پهلوی نو تبدیل شده و همان معنی بر و بالا در فارسی دری را دارد و بر روی هم اَبَر شهر معنی شهر برین ،یا شهر بالایی یا شهر برتر را می دهد ،در برخی از سکه ها ی دوران ساسانی نیز نام ضرابخانه اَبَر شهر آمده.

در برخی کتابها نام «ابر شهر» از قوم «اَپرَن ها» اخذ شده که اَپرَن ها یکی از سه قبیله بزرگ داهه بودند که امپراطوری پارتیان را بنیاد نهادند،«اَپرَنگ شهر» یعنی زاد و بوم اَپرَنگ ها.

بیشتر تاریخ نویسان دوره اسلامی نیشابور رادر دوران اسلامی «اَبَر شهر» می نامیده اند وبه همین نام در سکه هایی که خلفای اموی وعباسی در این شهر ضرب کرده اند، ذکر شده است. لازم به ذکر است همان گونه که قبلا نیز بیان شد نام نیشابور از زمانهای قدیم ودوره های پیش از اسلام نیز اَبَر شهر بوده است واین نام فقط در دوره ی اسلامی به نیشابور داده نشده. سکه های باقیمانده از دوره های ایران باستان که نام ضرابخانه ی نیشابور را دارد می تواند استناد شود.

بعضی نویسندگان دوره اسلامی نام «ایرانشهر» را برای نیشابور ضبط کرده اند ولی گویا این نام فقط عنوانی دولتی یا عنوان رسمی وافتخاری نیشابور بوده است. به جز نام های ریوند، ریونیز، اَبر شهر، اَبَرشهر اَپَرشهر نیشابور وایرانشهر، برای این شهر تاریخی نام سَمَن جور(سَمَن گور )هم درکتابهای جغرافیای عربی ذکر شده ولیکن نام معروف همان «نیشابور» است که به لفظ محلی به آن «نِشابور» می گویند.

نعمت اله صادقی

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.