«مکینه» ها یا تنوره های دیو

«مکینه» ها یا تنوره های دیو
نگاهی به بحران آب و پایان تمدن هفت هزار ساله ی ایران
اگر قرن بیستم جنگ قدرت های بزرگ جهان بر سر به زیر سلطه آوردن منابع انرژی و نفت جهان بود، به باور دانشمندان حوزه ی سیاست در قرن بیست و یکم، تسلط بر منابع آب شرب جهان، مهمترین موضوع مناقشه ی جهان خواهد بود. اما مشکل کمبود منابع آب شیرین در ایران، بسیار بیشتر از سایر مناطق جهان گریبان ملت را گرفته و خواهد گرفت زیرا موقعیت جغرافیایی ایران از نظر نزولات آسمانی از طرفی و نگاه غیر کارشناسانه به مسائل اقتصادی و اجتماعی از طرف دیگر، بحران آب را مهمترین چالش نظام اجتماعی و سیاسی ایران قرار داده است به گونه ای که گاه و بیگاه شاهد هشدارهای جدی نسبت به پایان تمدن هفت هزار ساله ای این سرزمین هستیم. در صورت نگرفتن تصمیمی فوری، وزیر کشاورزی دولت اصلاحات، دکتر کلانتری،از الزام کوچ و مهاجرت ۷۰ درصد از مردم ایران، یعنی ۵۰ میلیون نفر، به مناطق دیگر جهان در سال های آینده خبر می دهد. البته می توان این سخنان را جدی نگرفت و خود را به خواب زد. همان کاری که تا کنون انجام داده ایم و نتیجه اش پیش چشم ماست. شکافی ۱۸ کیلومتری در دشت نیشابور و نشست زمین در مناطق دیگر، کابوسی است که در اثر غفلت، جامه ی واقعیت پوشیده است. بی توجهی به مشکل آب به تعبیری یعنی پدران و مادران نسل کشی نموده و حق حیات را از فرزندان شان سلب کنند.
به جرات می توان گفت که بحران آب مهمترین چالش حال حاضر جامعه ی ایران وبه ویژه مردم نیشابور است. درست بیست سال پیش، سال ۱۳۶۴، فیلمی با نام «تنوره ی دیو» در ایران با کارگردانی کیانوش عیاری به نمایش درآمد که راوی حکایت تلخ سوداگری و منفعت طلبی مردی ثروتمند در روستایی دور افتاده بود که با حفر چاه عمیق، باعث شد کاریز روستا خشکیده شود و مردم به مصیبت و بدبختی گرفتار شوند.این فیلم وصف حال جامعه امروز ماست. ایرانیان در گذشته به شدت سخت کوش بوده اند و در طول هفت هزار سال، توانسته اند به وسیله ی ابداع قنات با اقلیم جغرافیایی خشک و کم آب خود سازگار شوند. گفته می شود طول کاریزهای ایران از طول «خط استوا» بیشتر است. ویژگی منحصر به فرد کاریز این بود که آبهای مازاد لایه های سطحی طبیعت را جمع آوری و بدون هیچگونه آسیبی برای مصرف کشاورزی و شرب آماده می کرد.اماشرایط امروز فرق کرده است.
جسورانه و بی مهابا به جان طبیعت افتاده ایم. ورود تکنولوژی به کشاورزی و نگاه آزمندانه به طبیعت باعث شد تا ازحدود دهه ی چهل شمسی استفاده از موتور و پمپ برای استخراج آب به تدریج رونق بگیرد و قنات ها به دلیل مکش و پمپاژ آب های سطحی خشک شده و از رونق افتادند. فرض کنید بیماری برای مداوابه شیادی که مدعی تخصص در زالو درمانی است مراجعه کند و متخصص مزبور به جای چند زالو، از ده ها زالو استفاده نماید. آیا نتیجه جز ضعف و مرگ بیمار خواهد بود؟ امروزه حفر چاه های عمیق به حدی گسترش یافته که در شهری مثل نیشابور اکثر کاریزها خشکانده شده اند. علاوه براین نبود آگاهی، نیاز به کار طاقت فرسا و مدیریت قدرتمند جهت لای روبی از عوامل دیگر نابودی قنات ها بوده است.
به هر حال استفاده از قنات، این میراث گران بهای ایرانیان نیک اندیش به تاریخ سپرده شد و استفاده از «مکینه» ها رواج یافت. استفاده از پمپ و حفر چاه عمیق ممکن است با مدیریت صحیح ویرانگر نباشند اما متاسفانه به خاطر نگاه های پوپولیستی به اقتصاد و به خصوص اظهار نظر رئیس دولت گذشته در فیروز کوه مبنی برعدم وجود مشکل در منابع آب زیرزمینی و اقدام مجلس در ارائه ی مجوز به چاه های غیر مجاز و حفر چاه های جدید، به قول آقای کلانتری، نسل کشی شروع شد. تنوره ی دیو ها در تمامی روستا ها و شهرها زبانه کشید و جان زمین را گرفت. بدون تردید مسببان این وضعیت دربرابر تاریخ مسئول اند زیرا عواقب بسیاری برای روستاها و شهرهای ایران به ارمغان آورده است.
اسفناک تر اینکه در دشت نیشابور، علاوه بر بی توجهی مسئولان، مردم نیز برخلاف هشدارهای شدید، به حفاری های غیر قانونی خود ادامه می دهند. باغ های بسیاری در اطراف شهر احداث شده که در هر یک چاهی حفر نموده اند و از آب گل آلودِ نبودنِ اراده ای برای مبارزه با قانون گریزی استفاده می کنند. هرچند برخی از این افراد به دلیل وضعیت خراب بازار کار، به دزدی آب روی آورده اند.
حجم عظیم مشکلات پیش رو مسئولیت مردم و مسئولان شهر را دوچندان نموده است. قبل از هر چیز، نخستین مسئولیت تغییر نگرش نسبت به مقوله ی استقلال اقتصادی است. برخی مسئولین، در دولت های گذشته، با هدف خودکفایی، مردم را تشویق می نمودند میزان تولیدات خود را برای صادرات و یا تامین مایحتاج مردم افزایش دهند. درحالیکه با توجه به روند جهانی شدن اقتصاد، امروزه استقلال اقتصادی کاربردی ندارد. حتی کشورهای بزرگ و ابرقدرت که امکانات زیادی برای تولید کالاهای مختلف دارند خود را بی نیاز از داد و ستد با سایر ملل نمی دانند.
از تغییر نگرش که بگذریم موضوع مهم دیگر، بازگشت به عقلانیت در تصمیم گیری هاست. عقلانیت به معنای برنامه ریزی و تجزیه ی اهداف بر مبنای واقعیت است. واقعیت نگران کننده ی نیشابور و ایران، به تاراج رفتن منابع مختلف طبیعی به ویژه آب است. برنامه های توسعه ی نیشابور باید با محوریت آب نوشته شود. با تکیه بر صنایع کوچک و کشت هایی که به آب کمتری نیازمند می باشد، باید اشتغال ایجاد شده و جلو آب دزدی گرفته شود. همچنین لازم است دیوهایی که امروزه به مدد تکنولوژی نوین بی سروصدا، مشغول مکیدن جان زمین هستند را بیشتر کنترل نمود. شاید یکی از راه های مفید نصب کنتور برای آنها باشد. از کنتور مهمتر، افزایش آگاهی کشاورزان و مردم در این زمینه و اتخاذ سیاست هایی است که کشت آنها به سمت محصولاتی سوق داده شود که نیاز نباشد سفره های زیر زمینی را به یغما ببرند.
بدیهی است به خاطر حادتر بودن این مشکل در نیشابور، کمیته ی مقابله با بحران آب، تاکنون باید شکل گرفته باشد. در بخش آب مصرفی شهروندان، این کمیته در مرحله ی اول باید یه کنترل آلودگی منابع آب بپردازد. بر فاضلاب و روند اجرای آن که سالهاست ادامه دارد نظارت کند و در تسریع آن بکوشد تا از این بیشتر منابع آب شهر آلوده نگردد. در مرحله دوم ایجاد مخازن برای آب شرب در جهت افزایش کیفیت آب نوشیدنی در دستور کار قرار گیرد. ایجاد مخازن بزرگ باعث جلوگیری از اتلاف باران های فصلی شده و ما را از حفاری بیشتر بی نیاز می سازد. در مرحله بعد از طریق آموزش عمومی، مردم را وادار کند تا نقش فعالی در حفظ منابع آب و پاک نگه داشتن آن ایفا نمایند.
کمیته ی مقابله با بحران آب در بخش کشاورزی، مهمترین وظیفه اش، می تواند هدایت کشت و زرع در نیشابور به سمت محصولات مناسب این منطقه ی جغرافیایی باشد. لزومی ندارد به قیمت نابود ساختن آینده ی فرزندانمان محصولاتی کشت کنیم که ممکن است باعث خوش آیند برخی خواص شود. محصولاتی هست که هم صرفه ی اقتصادی دارد و هم منابع آب کمتری را تلف می کند. بی شک این کمیته از متخصصان امر تشکیل شده یا خواهد شد و تصمیمات آنها کارشناسانه خواهد بود. به امید روزی که مسئولین، دلسوزی شان برای شهر، عاقلانه باشد.
نویسنده :حبیب اله قربانی

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.