مکانهای تجمع عرفا ومتصوفه درنیشابور

نعمت اله صادقی – کارشناس ارشد تاریخ
در نیشابور دوره اسلامی تاحمله مغول ،علاوه بر مسجد ها که بیشتر به آموزش های دینی وعلوم دینی و وفقه وحدیث وتفسیر وقرائت وکلام و… می پرداختند ومدرسه ها که علاوه برعلوم دینی وادبی ،بعضا به علوم ریاضی وتجربی هم گاهی توجه نشان می دادند ،باید ازمراکز دیگری هم یاد کرد که در آنها به نحوی آموزش جریان داشت وآن مراکز و قرار گاه مشایخ و اهل تصوف وعرفان بود که درآنها مجلس درس دایر می شد و به متعلمین علاوه آموزش علاوه بر آموزش دین ، امور اخلاقی و مراقبت از نفس هم به صورت عملی آموزش داده می شد . به همین جهت می توان گفت که این مکان ها حکم مدرسه طالبان علم ودانش و شیخ آن حکم مدرس را داشت . این مکان ها با نام های مختلفی چون دویره ، حظیره ، رباط زاویه وخانقاه در کتاب ها ذکر شده است که به معرفی اجمالی برخی از آنها در نیشابور دوره ی اسلامی نظری می افکنیم :

دویره :

مصغر دار (خانه کوچک ).بر همین مبنا برخی محققین اظهار نظر کرده اند که دویره خانقاهی است کوچک  یا اقامتگاهی است برای درویشان مسافر که در مدخل یا چسبیده به یک خانقاه بزرگ بنا  می شده است و در واقع نزد صوفیه دویره قسمت مهمان خانه  واقع در مدخل رباط و خانقاه اطلاق می شده است که از اقامتگاه دائمی صوفیان جدا بوده است و برای اقامت موقت به کار می رفته که این نوع بنا در شهرهای خراسان  از جمله نیشابور وجود داشت .

ولی برخی بر این باور و اعتقادند که کلمه خانقاه در آغاز مرسوم نبوده و این اصطلاح از قرن پنجم هجری وارد اصطلاحات شده و دویره همان خانگاه است و خانگاه همان دویره و به همین جهت است که به عنوان مثال عبد الغافر در سیاق ، در صفحه ای خانگاه ، سلمی می نویسد و در جای دیگر دویره سلمی ذکر می کند و محمد بن منور نیز در کتاب اسرار التوحید دویره ی سلمی را خانگاه سلمی می خواند و این خود از مرحله آغازین انتقال مفهوم مرکز تجمع صوفیان از رباط و دویره به خانگاه خبر می دهد .

این اقامتگاه های گروهی متصوفه ، که در آغاز توسط نیکوکاران و یا صوفیان دولت مند بر پا می شد و اغلب به یک صوفی و خانواده اش تعلق داشت ، نوعی مرکز آموزش به شمار می آمد .

دویره ی سلمی : این مکان به خانقاه سلمی هم معروف است و نیز به خانقاه صندوقی ابوالحسن علی ابن  نصر صندوقی ( فوت ۴۲۸ه) که از خدام صوفیه در این دویره بوده است . وی از جمعی از مشایخ صوفیه چون ابو سعد خشاب استماع حدیث داشته است .

این دویره محل نزول و اسکان صوفیانی بوده که از شهر های دیگر وارد نیشابور می شدند از جمله ابو جعفر همدانی ، ابن باکویه شیرازی و ابوالفضل الطریثیثی( از مشایخ صوفیه )، در این دویره ساکن شدند و اقدام به نوشتن کتاب « صحیح» زین السلام (قشیری ) و دیگر کتابها نمود .

دویره بیهقی :

در این دویره ابوالقاسم اسکاف اسفراینی امام بود.که از اصحاب مکتب اشعری و از شاگردان ابو اسحق اسفراینی  به شمارمی آمد . وی در سال ۴۵۲ ه فوت کرد . این دویره در مجاورت منزل امام قشیری قرار داشته است .

دویره ی شیخ محمود صوفی :در این دویره ابو محمد الصوفی خادم الفقرا بود(فوت ۴۹۴ه)

دویره ی ناصبیه : امام سهل بن احمد ارغنانی پس از کناره گیری از قضاوت ،این دویره را برای صوفی ها بنا کرد . فوت وی در ۴۹۸هجری  در نیشابور بود

حظیره: گاهی مجلس درس واملاء در مواضعی به نام حظیره تشکیل می شد. از مجاری استعمال این کلمه در کتابهای منتخب السیاق ومشیخه سمعانی این گونه فهمیده می شود که حظیره  آرامگاه خانوادگی خانواده های صوفی معتبر بوده که دارای چهار دیواری نیز بوده است که در آنها جلسه درس واملای حدیث وموعظه وسماع بر پا می شده است. چناکه امروز هم برخی صوفیان شهرها از چنین مکانهایی استفاده می نمایند .از جمله در آرامگاه سعیدبن سلام مغربی نیشابور که از متصوفه اواخر قرن سوم هجری می باشد تا همین اواخر گروهی ازصوفیان مجلس ومراسم بر پا می کردند

حظیره الشحامی:معروف ترین حظیره ای در نیشابور یاد شده که درآن مجلس املای حدیث وجلسه درس بر پا می شده ،حظیره الشحامی است که افراد زیر درآن مجلس حدیث ودرس داشته اند: ابوالقاسم الشحامی مدت دو سال دراین حظیره که متعلق به او وخانواده اش بود،درس املاء داشت وبه غیر از او باید از ابوبکر تفلیسی (فوت ۴۸۳ه)ابوالقاسم الساوی(فوت۴۸۰ه)واسعدابن مسعود عتبی (فوت۴۹۴ه)نام برد که هرکدام برای مدتی دراین حظیره مجلس املاء داشته اند.

منابع:

۱-صفا،ذبیح اله،آموزش ودانش درایران،ص۶-۴۴

۲-دهخدا،لغت نامه،ذیل کلمه دویره

۳-مالامود،مارگارت،تشکیلات صوفیان وساختارهای قدرت درنیشابور قرون وسطی،ص۸۷

۴-کیانی ،محسن،تاریخ خانقاه درایران،تهران ،کتابخانه طهوری،۱۳۶۹،ص۹۵

۵-فارسی ،منتخب السیاق،صص۵۲۹و۷۹

۶-محمدبن منور،اسرار التوحید،ص۲۰۷

۷-شفیعی کدکنی ،مقدمه اسرار التوحید،صص۱۳۸-۱۳۰

۸-فارسی،ص۵۹۲

۹-همان صص۷۳و۱۱۰و۳۸۴و۱۹۵

۱۰سبکی ،طبقات الشافعیه،ص۹۹/۵

۱۱-همان،ص۵۳۷

۱۲-موید ثابتی ،تاریخ نیشابور ،صص۸-۲۴۷

۱۳-فروزانفر،مقدمه رساله ی قشیریه، ص۲۱

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “مکانهای تجمع عرفا ومتصوفه درنیشابور

  1. اشتراک ها: مکانهای تجمع عرفا ومتصوفه درنیشابور - نیشابوریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.