من دیگر شاه نیستم

به بهانه هفتاد وسومین سالروز (۲۵ شهریور۱۳۲۰) برکناری وتبعید رضاشاه

من دیگر شاه نیستم

پس ازحمله ی برق آسای ارتش آلمان نازی به رهبری هیتلر به لهستان در سپتامبر ۱۹۳۹م(۱۳۱۸ش)، شعله های جنگ جهانی دوم در سرتاسر جهان برافروخته شد. کشورهای فرانسه و انگلیس که استقلال لهستان را تضمین کرده بودند، در حمایت از این کشور به آلمان اعلان جنگ دادند و وارد کارزار جهانی با هیتلر شدند. اگر چه کشور شوروی کمونیستی به رهبری استالین در آغاز جنگ جهانی طی قراردادی پنهانی عدم تجاوز با هیتلر در مورد تقسیم لهستان به توافق رسیدند ولی پس ازمدتی تضاد ذاتی کمونیسم ونازیسم سبب گسستن این پیمان گردید وهیتلر باپیش دستی بر رقیب حمله به شوروی را در پیش گرفت. با حمله هیتلر به شوروی وخطر سقوط این کشور و سپس احتمالاسقوط خاور میانه، دنیای سرمایه داری غرب به وحشت افتاد و علی رغم تضاد شدید باکمونیسم تصمیم به یاری این کشور گرفت و مسلما بهترین و نزدیک ترین راه کمک رسانی از طریق کشور ایران می توانست باشد. در این ایام، شاه ایران ظاهرا اعلام سیاست بی طرفی کرده بود ولی در واقع تحت تاثیر پیروزی ها وتبلیغات و شعارهای هیتلر نقشه پیروزی های او را قدم به قدم تعقیب می کرد وصدای توپ وتانکهای ارتش او را ازکوههای قفقاز می شنید و هر آن منتظر پیروزی نهایی هیتلر و رسیدن آنها به ایران وخواندن سرود فتح وپیروزی بربام ایران بود. در این میان متفقین بافشار بر رضاخان خواستار اخراج آلمانی های ساکن ایران شدند وچون سیاست کج دار ومریز رضاخان را در این باب مشاهده کردند ودریافتندکه تعلل در اشغال ایران یعنی پیروزی هیتلر،پس درنگ را جایز ندانسته وبا دادن یادداشتی به دولت ایران در سوم شهریور ۱۳۲۰نیروهایشان را وارد خاک ایران نمودند تا علاوه بر اخراج آلمانیهای ساکن ایران، جاده تدارکاتی وکمک رسانی به شوروی را از طریق خاک ایران در کنترل خود بگیرند.با ورود ارتش متفقین، ارتش رضاشاهی با آن همه دبدبه وکبکبه آب شد وایران به راحتی به اشغال وکنترل ارتش های متفقین درآمدورضاشاه مستاصل ودرمانده برای بقای سلطنت در خاندانش متوسل به فروغی انگلوفیل گردید.

صبح روز ۲۵ شهریور ۱۳۲۰،رضاشاه محمد علی فروغی را که اولین نخست وزیر وی بود واین اواخر به مدت چند سال مغضوب وی قرار گرفته وخانه نشین شده بود به حضور طلبید تا چاره ی کار کند. اشرف پهلوی دختر شاه وخواهر دوقلوی محمد رضا در خاطرات خود دراین باره می نویسد:

«…پدرم چند نفر را نزد فروغی فرستادوشخصا هم به فروغی تلفن زد که برای نجات کشور فداکاری کند ونخست وزیر شود. پدرم برخلاف همیشه که تحکم می کرد ودستور می داد، ولی آن شب اصرار او به فروغی به خواهش کشیده شد. وقتی سرانجام فروغی را حاضر به قبول نخست وزیری کرد چنان خوشحال بود که گویی همه چیز را نجات داده است. سپس پدرم به پیش خدمت مخصوص دستور داد فردا که فروغی به کاخ می آید چون مریض است اجازه دارد تا دم پلکان کاخ باماشین بیاید واین بزرگترین احترامی بود که پدرم برای فروغی قائل شده بود زیرا تا آن زمان هیچ مقامی اجازه نداشت با اتوموبیل وارد کاخ شود چه برسد که تا دم پله ها نیز بیاید.» (۱)

محمود طلوعی در مورد ملاقات فروغی بارضاشاه می نویسد:

فروغی پس از ورود به کاخ وملاقات با رضاشاه پیش نویس استعفانامه ای را که رضاشاه نوشته بود با دقت خواند وبه اوگفت این استعفا نامه خیلی تند است واگر می خواهید ولیعهد شانس جانشینی داشته باشد،نباید انگلیسی ها وروس ها را عصبانی کنید. رضاشاه به فروغی پیشنهاد کردکه این کار نفرت انگیز را شما برایم انجام دهید وفروغی متن اسعفانامه رضاخان را نوشت وچندین بار آن را برای رضاشاه قرائت نمود.

متن استعفانامه:

نظر به اینکه من همه قوای خود را در این چند ساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شده ام حس می‌کنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوه و بنیه جوانتری به کارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد بپردازد و اسباب سعادت ورزی ملت را فراهم آورد بنابراین امر سلطنت را به ولیعهد و جانشین خود تفویض کرده و از کار کناره نمودم از امروز که ۲۵ شهریور ماه ۱۳۲۰ است عموم ملت از کشوری و لشکری ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید به سلطنت بشناسند و آنچه از سوی مصالح نسبت به من می‌کردند نسبت به ایشان منظور دارند.

کاخ مرمر تهران،۲۵شهریور ۱۳۲۰

رضاشاه بادقت کلمات را سبک وسنگین کرد وگفت خیلی خوب حالا شما پشت میز من بنشینید وآن را با خط خوب برای من بنویسید.فروغی در نشستن روی صندلی مخصوص رضاشاه تردید داشت ولی رضاشاه گفت:بفرمایید، معطلش نکنید، من دیگر شاه نیستم.(۲)

باید گفت طرح برکناری رضاشاه را انگلیسی ها اجرا کردند. اگر چه رضاشاه قبل هاو درزمان اوج قدرتش در یک جلسه خصوصی که دکتر مصدق نیز در آن جلسه بود،گفته بود که انگلیسی ها اورا سر کار آوردند ولی ندانستند که با چه کسی سر وکار دارند. ولی به قول دکتر مصدق باید گفت همانها که اورا آورده بودند چون دیدند دیگر به دردشان نمی خورد به همان راحتی که اوراآورده بودند به همان راحتی هم اورا برداشتند.

سر رید بولارد سفیر وقت انگلیس درایران در مورد علت استعفای رضاشاه می گوید، چیزی که رضاشاه را مصمم ساخت استعفا دهد حرکت نیروهای روسی به سوی تهران بود.انگلیسی ها این طرح برکناری را به گونه ای اجرا کردند که هیچ جای پایی از آنها باقی نماند وهمگان تصور کنند که رضاشاه به میل خود از سلطنت استعفا داده است. طرح انگلیسی ها برای برکناری رضاشاه به صورت بهره برداری از وحشت رضاشاه ازشوروی انجام شد وآنها با پراکندن این شایعه که ستون ارتش شوروی به سمت تهران درحرکت است تا حساب شوروی را با رضاشاه یکسره کند، اورا چنان وحشت زده کرد که برای حفظ جان خود از سلطنت استعفاداد تا ازکشور خارج شود وبه چنگ ارتش شوروی نیفتد.(۳)

رضا شاه پس از امضای استعفا نامه ی خوددستور داد فروغی آن را فورا به مجلس برده وبرای نمایندگان بخواند فروغی به دستور او رهسپار مجلس شد تا آن را برای نمایندگان قرائت کند. با این همه، وی قبل از رسیدن به مجلس بدون اطلاع شاه راهی سفارت انگلیس شد و استعفا نامه را به «سر ریدربولارد» سفیر انگلیس نشان داد.

رضاشاه پس از امضای استعفانامه وسپردن آن به فروغی برای آخرین بار با پسرش محمد رضاگفتگو گرد وبه اوگفت:من در حفظ تاج وتخت کوتاهی نکرده ام ولی نیروهایی قوی تر از من، مرا شکست داند. پسرم تو مواظب باش، مقاومت نکن، ما وهمه دنیا با طوفانی روبرو شده ایم که عظیم تر از همه ماست، سرت را خم کن وبگذار طوفان بگذرد.

رضاشاه در روز بیست وپنجم شهریور ۱۳۲۰پس از استعفا وبرکناری به نفع پسرش، کاخ مرمر را به مقصد اصفهان با عجله ترک کرد تا درمنطقه اشغالی انگلیسی ها باشد که حد اقل از خطر اعدام به دست ارتش روس نجات یافته باشد.وی در اصفهان کلیه اموال منقول وغیر منقول خود را به محمد رضا در ازای یک سیر نبات طی سند ی رسمی هبه کرد.موجودی رضاشاه در حساب بانکی اش ۶۸۰میلیون ریال تعداد املاک او ۵۲۰۰پارچه آبادی بود. شاه همین که کار تشریفات اداری را دراصفهان به انجام رساند به مصداق آنکه دو پادشاه در یک اقلیم نمی گنجند پیشنهاد انگلیسی ها دائر بر سفر به هندوستان را پذیرفت وبه خیال این که پس از پایان جنگ وآرام شدن اوضاع، شانس بازگشت به ایران را خواهد داشت، با خانواده اش که شامل ملکه عصمت،شمس،علی رضا،عبد الرضا،غلامرضا،محمود رضا،حمید رضاوفاطمه پهلوی وفریدون جم (داماد شاه)بودند از بندر عباس با یک کشتی نیمه باری ومسافری انگلیسی به نام «بندرا»ایران را به مقصد هندوستان ترک کرد.پس از رسیدن خاندان سلطنتی به سواحل بمبئی، سر کلارمونت اسکراین افسر سیاسی انگلیسی در هندوستان وارد میدان شد وبا تمهیداتی از پیاده شدن آنهااز کشتی بندرا و ورود به خاک هند جلوگیری نمود وفقط اجازه دادتاسفارش خرید های خود را به وی بدهند تا درمورد تهیه آن اقدام شود. اسکراین پس از تهیه مایحتاج فراوان وگوناگون افرادخاندان سلطنتی ایران،ومعطلی چند روزه در کشتی پهلوگرفته در ساحل بمبئی آنها را با وجود مخالفت های بسیار،با یک کشتی دیگربه نام (برمه)، یکسره به جزیره موریس واقع در جنوب افریقا تبعید نمود.(۴)

کشتی «برمه» پس از ۹ روز دریانوردی به «پورت لوئی»ـ پایتخت جزیره موریس ـ رسید. در موریس با تقاضای رضاخان برای سفر به کانادا مخالفت شد. وی و همراهانش را به اقامتگاهشان انتقال دادند. ارسال نامه و یا دریافت نامه برای آنان ممنوع شد و تنها شنیدن اخبار و گزارشهای رادیو لندن آزاد بود. این محدودیتها پس از امضای پیمان سه جانبه میان ایران و انگلیس و شوروی (۹ بهمن ۱۳۲۰) برداشته شد. پس از چند هفته اغلب فرزندان رضا شاه با موافقت انگلیسی‌ها به تهران منتقل شدند و تنها او با تعدادی از همراهان و خدمتکاران باقی ماندند.

اینکه چرا به رضاخان اجازه پیاده شدن در سواحل بمبئی واقامت در هند را ندادند،سر کلارمونت اسکراین مامور تبعید رضاشاه در کتاب جنگ جهانی در ایران، چنین بیان می دارد:امپراطوری بریتانیا در دریا وخشکی به مخمصه افتاده بود.نهضت ناسیونالیست های مسلمان در اوج خود بود.چنانچه شاه بزرگترین وقدیمی ترین کشور اسلامی جهان که در نظر مسلمانان از سوی بریتانیا بازور اسلحه از سلطنت خلع وتبعید شده بود در بمبئی، کلکته یا دیگر شهرهای بزرگ آفتابی می شد تقریبا به طور اطمینان می توان گفت تظاهرات خشونت آمیزی رخ می داد. ازهند که بگذریم نمی توانستیم با این خطر مواجه شویم که شاه را به عنوان محوری از خداخواسته برای توطئه دربقیه مدت جنگ به دولت خصم تقدیم کنیم.(۵)

منابع:

۱-مکی حسین،تاریخ بیست ساله، ج ۸، علمی ،   ۱۳۷۴،ص۱۰۹

۲- طلوعی محمود، پدر وپسر، نشرعلم،تهران، ۱۳۷۶،تهران،ص۴۲۵

۳-اسکراین سرکلارمونت،جنگهای جهانی در ایران،ص۱۹۱

۴-شترهاباید بروندسر ریدر بولارد سرکلارمونت اسکراین، ترجمه حسین ابوترابیان،نشر نی،ص۱۴۵-۱۵۲

۵-اسکراین، جنگهای جهانی درایران،ص۱۹۲

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.