مقاومت جانانه مردم نیشابور در برابر سپاه مغول

مقاومت جانانه مردم نیشابور در برابر سپاه مغول

خوارزمشاهیان در نیشابور

موید آیبه غلام سردارسنجر سلجوقی که حاکم نیشابوربود، در لشکر کشی به ماوراء النهر و خوارزم در کنار جیحون از تکش خوارزمشاه شکست خورد و کشته شد.(۱)پس از این واقعه سلطان شاه ، برادرتکش به نیشابور آمد و به درگیری با طغان شاه پسر موید آیبه پرداخت .وی تا سال ۵۸۹ ه یکی از حریفان اصلی برادرش تکش و از مدعیان حکومت خراسان بود و طی آن سالها، شهرهای خراسان دست به دست می شد تا اینکه طغان شاه درگذشت و تکش در سال۵۸۳ هجری برای اولین بار از خوارزم به خراسان آمد و نیشابور را فتح کرد و سال بعد آن شهر را قطعا از آن خود کرد.(۲)پس از درگذشت تکش خوارزمشاه ، پسرش قطب الدین محمد که والی نیشابور بود جانشین پدر و سلطان بزرگ مشرق زمین شد.(۴)

سلاطین غوری در همین ایام، از فترت خوارزمشاهی استفاده کردند و به شادیاخ نیشابور حمله کردند و پس از فتح، عامل خود را در آنجا گماشتند و به هرات بازگشتند و در همان سال سلطان محمد خوارزمشاه به یک حمله، غوریان را در نزدیکی نیشابور مغلوب کرد.(۵)

در سال ۶۰۸هجری سلطان محمد خوارزمشاه با قراختائیان وارد جنگ شد و آنها را شکست داد و سپس به دلیل اختلافی که با خلیفه ی عباسی داشت به بغداد لشکر کشی ناکامی را انجام داد و پس از بازگشت در نیشابور مستقر شد.(۶)

سلطان محمد خوارزمشاه و چنگیز خان مغول اختلاف بروز کردو به دنبال آن اختلاف مغولان به ایران سرازیر شدند و سلطان محمد که در این ایام در نیشابور مسکن گزیده بود، یه عیش و نوش پرداخت (۸)و پسرش جلال الدین را به دفع مغولان فرستاد، جلال الدین چون دریافت مغولان از رود جیحون گذشته و به سوی خراسان سرازیر شده اند به نیشابور بازگشت، سلطان محمد پس از عزیمت به ماوراء النهر و مشاهده لشگر مغول به نیشابور گریخت و دایما مردم را از لشکر تاتار می ترساند و بر تخریب باروها و قلعه ها که قبلا خود دستور آن را داده بود افسوس زیاد می خورد و جمعیت مردم را برپراکنده شدن تشویق می کرد و سپس خود نیز از نیشابور گریخت.

کشته شدن تغاجار داماد چنگیز به دست نیشابوریان

تغاجار داماد چنگیز خان با امرای بزرگ و با ده هزار مرد به نیشابور آمد ولی در زمان محاصره تغاجار داماد چنگیز خان کشته شد . مردم نیشابور پس از این اقدام صریحا علیه مغولان یاغی گری کردند و بر آنها در هرجایی می تاختند. (۷)پس از کشته شدن تغاجار، مغولان به فکر انتقام از نیشابوریان برآمدند و تولی پسر چنگیز خان پس از فراغت از تصرف مرو، روی به نیشابور، معظم شهرهای خراسان نهاد و آن قدر لشکر در اطراف نیشابور گرد آورد که حساب نداشت و اگرچه مردم نیشابور سیصد منجنیق و سه هزار چرخ بر سر باروها فراهم کردند ولی سرانجام تولی پس از جنگ های فراوان توانست نیشابور را بگیرد و به انتقام تغاجار که به دست نیشابوریان به قتل رسیده بود به دستور چنگیز خان مردم را قتل عام کردند و سرجنبانی را زنده نگذاشتند و شهر را هموار کردند و شخم زدند.چنانچه آثار عمارت از آن شهر باقی نماند.(۸)حتی سگ و گربه این شهر را به قصاص زنده نگذاشتند.فقط چهارصد نفر را به اسم پیشه وری جدا کردندد و به ترکستان فرستادند.(۹)

بعد از این واقعه شوم و غم انگیز، شهر تاریخی و زیبای نیشابور مانند چراغی بود که خاموش شد و این شهر آباد و پر جمعیت که در طی قرن ها، موجد علما و دانشمندان و فضلای بزرگی بود که هریک از آنها شهرت جهانی داشتند به خرابه ای وحشتناک تبدیل شد و تا مدتها غیر مسکون بود و کمر راست نکرد.

منابع:

۱-جوینی، جهانگشا،ص ۱۹/۲ و برای اطلاع بیشتر ر.ک.راوندی؛ راحه الصدور، ص۳۸۷ و ظهیرالدین نیشابوری، سلجوقنامه، ص۷۱ به بعد

۲- ر.ک : جوینی، جهانگشا،ص۲۵- ۱۹/۲ و برای اطلاع بیشتر ر.ک.این اثیر:الکامل،صص ۳۷-۲۱/۲۲

۳-جوینی، جهانگشا، صص۴۶-۴۷٫

۴- ابن اثیر: الکامل،ص۷ و ۴۶/۲۴٫

۵-ر.ک.نسوی،شهاب الدین محمد؛ سیرت جلال الدین، تصحیح و مقدمه و تعلیقات؛ مجتبی مینوی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،۱۳۵۶ ه ش، ص۴۰، و جوینی ، جهانگشا،ص۳۹/۲

۶-رک: شبانکاره ای محمد بن علی بن محمد ، مجمع الانساب، تهران،امیرکبیر،۱۳۶۳٫ص۱۴۱ونیز جوینی ، جهانگشا،ص ۱۰۰/۲،وبرای اطلاع بیشتر بارتولد؛ترکستان نامه،ص۸۷۷/۲٫

۷-ر.ک.جوینی ، جهانگشا،۱۰۰/۲ و برای اطلاع بیشتر ر.ک.عبدالحمید آیتی، تحری تاریخ وصاف، بنیاد فرهنگ، ۱۳۴۶٫صص۲۵ و۳۲۴٫

۸-ر.ک.سراج قاضی منهاج، طبقات ناصری(تاریخ کامل اسلام و ایران)، تصحیح و مقابله، عبدالحی حبیبی، تهران،دنیای کتاب۱۳۶۳ ه ش .،۲-۱۲۱/۲٫

۹-ر.ک.جوینی، جهانگشا،(انتشارات بامداد)، ص۱۴۰/۱ و نیز آیتی، تحریر تاریخ وصاف،ص۶-۳۲۴٫

 

نعمت اله صادقی

به اشتراک بگذارید:


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.