مشاهیر نیشابور ( نگاهی به اقتصاد و صنعت نیشایور در دوره اسلامی )

نعمت اله صادقی

کارشناس ارشد تاریخ

۱-کشاورزی پر رونق نیشابور در دوره اسلامی

از نظر کشاورزی،خاک نیشابوربسیار حاصلخیز بود چنانکه فریزر،یکی از جهانگردانی که در قرون اخیر به این شهر سفرکرده بیان می دارد که مقدار زیادی از خاک این منطقه،ترکیبی از گیاه خاک وماسه است.(۷)خاک خوب،به همراه آبهای روان رودخانه ها وقنات های فراوان این شهر درکنارتشکیلات منظم آبیاری(۸) که در دوره عبدالله بن طاهر درنیشابور رقم خورده بود ، می توانست بهره فراوانی را درزمینه ی تولیدات کشاورزی وباغداری به ارمغان بیاورد،درکشتزارهای نیشابور کشت پنبه دراولویت قرارداشت چراکه جزو مصنوعات صادراتی این شهر پارچه های پنبه ای وپشمی وابریشمی بوده است.(۹)

درباغهای دلگشای دره های بینالود میوه های گوارا یی کشت می شد که در کتابهای تاریخ نویسان وجغرافی دانان به آن اشاراتی شده است. ازریواس نیشابورکه امروزه هم جزو سوغاتی های مهم این شهر می باشد درآن روزگار نیز یادشده،چنانکه وقتی عمروبن لیث صفاری بر نیشابور دست یافت گفت:»برای گشودن سرزمینی به میدان آمده ام که رستنی اش ریواس است…»(۱۰)

۲-صنایع نیشابور دردوره اسلامی

نیشابور به دلیل واقع بودن برسرراه جاده ی ابریشم،که چین و آسیای مرکزی را به غرب آسیا واروپا متصل می کرد،بارانداز اقوام مختلف درطول تاریخ بوده است وهمین موقعیت ترانزیتی نیشابور باعث شده بود که علاوه بر بازرگانی،درزمینه های هنروصنعت،اثربخش واثرپذیرباشد که  می توانیم این تاثیر وتاثر را در هنرها وصنایع مختلف از جمله سفالگری وفلزگری ان دوره مشاهده کنیم. نیشابور دوره ی اسلامی تازمان حمله ی چنگیز،مرکزهنروصنعت بوده است،ازوجودخیل هنرمندان وصنعتگران نیشابوری درزمان حمله ی چنگیز می شود برآوردی دراین زمینه داشت ،چراکه پس از کشتار نیشابور،حدودچهارصدهنرمندوصنعتگرنیشابوری از خطرمرگ رهیدند وبه اسارت به مرکز مغولستان برده شدند وتعدادی نیز به غرب گریختند.(۱۱)

ازنظرتولید محصولات صنعتی، نیشابور دوران اسلامی سهم قابل ملاحظه ای درمرکزیت تولید انبوه،این محصولات داشته که بخشی ازآن نیز صادرشده است.

صنعت پارچه بافی  که پیوسته از صنایع پر اهمیت در عالم اسلام به شمار می رفت درنیشابور رونقی بسیار داشت . پارچه های سفید برای لباس وعمامه های شاهجانی ،جامه ها ومقنعه های نازک پشمی وابریشمی وپنبه ای وپارچه های زربفت خالص وزربفت مخلوط با نخ و پارچه های ساخته شده از موی بز از صنایع نیشابور بوده است . (۱۲)کارگاههای این شهر پارچه نفیس و ویژه ای نیز تولید می کرد که به پارچه « سابوری»شهرت داشت .مسلما نیشابوریان به منابع مهمی که لازمه ی بافت این گونه پارچه ها بود دسترسی داشتند.(۱۳)

نیشابور دوره اسلامی حد فاصل قرن سوم تا هفتم هجری (حمله ی مغول) یکی از مراکز مهم سفالگری ایران بوده به طوری که توسط حفاری های هیئت ایران شناسی موزه متروپلیتن نیویورک  آمریکا چندین کوره سفالسلزی ،مقدار زیادی ظروف سفالین لعابدار ویا بدون لعاب به دست آمده ونیز درحفاری های سال ۱۳۴۳ه.ش باستانشناسان ایران،تعداد دیگری از کوره های سفالگری ونیز ظروف وقالب های سفالین به دست آمده است که دست آورد این کاوشهای باستانشناسی بیانگر این است که نیشابور سده های سوم تا )هفتم هجری یکی از مهمترین کانون های ساخت سفال درایران بوده وسفال نیشابور با سفال شهرهای بزرگی چون ری وگرگان برابری می کرده است واصیل ترین سفالینه های ایرانی دراین شهر ساخته می شده است..(۱۴)

به جز صنایع پارچه بافی وسفالگری ، افزارمندان وصنعتگران نیشابوری دوره اسلامی به ساختن اجناس وابزار فلزی چون آهن آلات ، سوزن وچاقو و… نیز می پرداخته اند.(۱۵)

اوج فلز گری نیشابور دردوره اسلامی ،مربوط به دوره ی سلجوقی است .از این دوره آثار فلزی زیادی کشف شده که دارای کتیبه می باشد وتعدادی از آنها در موزه آثار فلزی متروپلیتن وجود دارد .باید گفت گل ۷ برگ بر روی آثار فلزی دوره سلجوقی ،علامت مشخصه ی فلزگری نیشابور می باشد که درنمونه ای از آثار فلزی نیشابور ، نام سازندگان آنها ، ناصربن سعد نیشابوری وعبدالرزاق مسعود نیشابوری نقش بسته است. (۱۶)

معادن نیشابور دوره اسلامی

نیشابور از مراکز مهم اسخراج معادن در ایران محسوب می شد .از معادن نیشابور فلزاتی نظیر مس،سرب، توتیای معدنی ،آهن ونقره به دست می آمد(۱۷) که هنر مندان وصنعتگران نیشابوری از آنها در ساختن اشیای فلزی از جمله ابریق نیشابوری استفاده می کرده اند.. از معادن مخصوصا پر ارزش کوههای خراسان یک سنگ معدن سنگ مرمر را می توان نام برد که در ساختمانهای پر تجمل به کار می رفت ودیگری فیروزه نیشابور که آوازه اش تا چین رسیده بود.(۱۸) وهنوز هم تولیدات این سنگ پر ارزش از معادن شمال غرب نیشابور (معدن فیروزه )ادامه دارد.

از جمله کانهای نیشابور ،خاک وگلی بوده است که آن را می خورده اند (طین الاکل) (۱۹) ودر منابع آمده است که از این گل به تحفه نزد ملوک می برده اند وقیمت هر رطل آن درمصر یک دینار بود.

مقدسی دراحسن التقاسیم می گوید: «در نیشابور یک تپه با خاک سیاه هم چون مداد است که بدان نامه ومانندش را می نویسند وکتابها را مهر می کنند»(۲۰)

۴-تجارت نیشابور دوره اسلامی

بنا به گفته قزوینی»نیشابور دروازه ی ثانی است که درمیان شرق وغرب،قوافل تجاری،مسافرین وسیاحان که به سوی خاور وباختر درسفرهستندازنیشابور می گذرند،مهمترین شاهراه است.»(۲۱)

مقدسی نیز میگوید:»..مردم برای دانش وبازرگانی به آنجا می آیند،دروازه ی سند وکرمان وفارس وری وخوارزم وگرگان است.»(۲۲)

جاده ی ابریشم که چین وآسیای مرکزی را به غرب آسیا واروپا پیوند می داد از این شهر می گذشت و درمسیر خود دستاوردهای تجاری،صنعتی وتمدنی راجابجا می کرد.اهمیت تجاری واقتصادی این شهردردوران اسلامی چنان بود که روزی نمی گذشت که قافله ی با انواع مال التجاره به این شهر وارد نشود وکالاهای مختلف را از فارس وسند وکرمان وری وطبرستان نیاورند ویاصنایع این شهررابه خارج نبردند.(۲۳)

ابن خردادبه قرن سوم هجری بهترین صادرات را ازنیشابور می داند، «طین الاکل» ازجمله صادرات نیشابوربوده است (۲۲)که هررطل آن در مصریک دیناربود.(۲۳)آثارفلزی نیشابور،بخصوص ابریق نیشابوری که دارای تزئینات وکتیبه هاوقلمزنی های فراوانی بود و به صورت انبوه تولید میشد،جزوصادرات این شهر به نقاط دیگر بوده است.(۲۴)

مسلما به دلیل عالی بودن سفالهای نیشابور،انواع ظروف سفالی این شهرونیزپارچه های ابریشمی وپشمی ونخی هم جزو کالاهای صادراتی این شهر محسوب میشد.(۲۵)

تجار و دستفروشان از ماورالنهر و سرزمین های دیگر به نیشابورمهاجرت می کردند وتیم ها وکارونسراهای مخصوص به خودمی ساختند وازاین میان تیم شیرازیان که مقر خاندان عبدالغافر بود وآنرا»خان الفُرس» می گفتند،شهرت بسیار داشت ونیز کرمانیان برای خود بازاری معروف بنام»مربعه ی کرمانیان»داشتند.(۲۶)

تجارت نیشابور دردوره ی اسلامی یک تجارت جهانی بود وتاجر نیشابوری درکشورهای اروپایی نیز انبارداشت.چنانکه دراسرارالتوحید آمده است:

«…گفتم واقعه ی تو چیست؟گفتم  مرا یک انبار به بلغاربوده ویک نباز به نهرواله…»(۲۷)

پخش شدن سکه ی نیشابوری دراقطارجهان واعتبارآن درخارج از ایران،خود نشانه ی اهمیت تجاری وارزش پول نیشابور دردوران اسلامی بوده است چنانکه به  گفته ی ناصر خسرو ،درسرزمین عربستان درسال ۴۴۳هجری تمام داد وستدهای بازرگانی باسکه های طلای نیشابوری صورت می گرفته است(۲۸) درجای دیگرسفرنامه او آمده که «…درسال{۴۴۳}به مکه قحطی بود وچهارمن نان به یک دینار نیشابوری بود…» (۲۹)ونیزدرسال۴۲۷هجری خلیفه القائم بالله در تلاش خودبرای ضربه زدن به قدرت اقتصادی برترفاطمیان،دستور داد که ازآن پس معاملات تجاری با دینارهای مغربی»فاطمی»صورت نگیرد ، بلکه بادینارهای رایج عصرخلیفه ی سابق «القادر»قاسانی»یا نیشابوری صورت گیرد. (۳۰)

نیشابور دوران اسلامی ازنظرداشتن سراها،خان ها، تیم ها وبازارها شهره بود.چنانکه ابن حوقل می گوید:»…بهترین بازارهای نیشابور،دوبازاراست به نام چهارسوی بزرگ»مربعه ی الکبیره»وچهارسوی کوچک»مربع الصغیره»…درمیان این بازارها،کاروانسراها وفندق هاست که بازارگانان درآنجا برای تجارت می نشینند ونیزخانبارهایی برای داد وستد وجود دارد وهرکاروانسرایی دارای کالاهایی بخصوص است وکمترکاروانسرایی است که به بازارهای بزرگ،همانند خود شبیه نباشد،دراین کاروانسراها، توانگران وصاحبان کالاهای بزرگ واموال فراوان سکونت دارند،هرحرفه ای بازارمخصوص به خود را دارند… درکاروانسراها وخانبارهای بزازان،ازبازارگانان شهرهای دیگر هم هستند ودادستد می کنند…درسراسرخراسان شهری درسلامت هوا و پهناوری وپرعمارتی وتجارت وکثرت مسافر و قافله، به پای نیشابور نمی رسد…».(۳۱)

حتی دستارفروشان بازاری برای خود داشتند»سوق المنادیلین»و وراقان نیز بازاری موسوم به «بازار وراقان «داشتندکه گوی سبقت را ازهمه شهرها ربوده بود وبوی عطر دفترهای ایرانی را درفضای جهان پراکند(۳۲) ونیزمحله ی» باب عسکر» بازارآشپزان وطعم فروشان بود.(۳۳)

بازارهای نیشابور بنا براهمیتی که داشتند، دردوره ی غزنویان ودرعهده ریاست ابوعلی حسن محمد میکالی به صورت سرپوشیده درآمدند.(۳۴)

منابع:

۱-مستوفی قزوینی ، حمدالله بن ابی بکربن محمدبن نصر، نزهت القلوب، به کوشش محمد دبیر سیاقی،تهران کتابخانه طهوری ،۱۳۳۶، ص۱۸۲

۲-حافظ ابرو،جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح ورهرام ،ص۳۳

۳-مقدسی ، ابو عبداله محمد بن احمد  ،احسن التقاسیم  فی معرفه الاقالیم ،بیروت ،دار صادر،بی تا،ص۴۳۵/۲

۴-احاکم نیشابوری،ابوعبداله، تاریخ نیشابور، ترجمه محمد بن حسین خلیفه نیشابوری ،مقدمه تصحیح وتعلیقات دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی ،نشر آگه،تهران ۱۳۷۵،ص۲۱۴

۵-القزوینی  ، زکریا ابن محمد بن محمود ،آثار البلادواخبار العباد،ترجمه عبدالرحمان شرفکندی ،تهران،موسسه علمی اندیشه ۱۳۶۶

۶-باسورث،کلیفورد ادموند،غزنویان ،ترجمه حسن انوشه ،تهران ،امیر کبیر ،۱۳۶۲، ص۴۵/۱

۷-همانجا

۸-به نقل از گردیزی  در کتاب زین الاخبار،ص۳۰۲آمده است :عبدالله ابن طاهر والی خراسان یک میلیون درهم ازدارایی خود را صرف حفر قناتهای نیشابور کرد وفقها را مامور تالیف کتابی در باره احکام قنات وتخصیص آب نمود که این کتاب به نام «القنی»تالیف شد .وی همچنین در دوران فرمانروایی خود در نیشابور به امور کشاورزان رسیدگی های زیادی نمود

۹-قزوینی ،ص۲۳۴

۱۰جوینی ،جهانگشا،ص۱۱۴/۱

۱۱- رک :مولف نامعلوم ، حدودالعالم ، ص۸۹ونیز استخری ،مسالک والممالک،ص۲۰۵وهمچنین مقدسی ،احسن التقاسیم ،ص۴۷۵/۲

۱۲-ر.ک: باسورث ،غزنویان،ص۱۵۲/۱

۱۳-مقدسی ،احسن التقاسیم ،ص۴۷۷/۲

۱۴-مهجور ،مقاله فلزگری در خراسان با تاکید بر نیشابور،کنگره جهانی خیام ،اردیبهشت ۱۳۷۹،نیشابور

۱۵-ابن حوقل ،ایران در صوره الارض ،ص۱۶۹

۱۶-استخری ، المسالک والممالک ،ص۲۰۵

۱۷-قزوینی،آثار البلاد ،ص۲۷۶/۲

۱۸-مقدسی ،احسن التقاسیم ،ص۴۸۷/۲

۱۹-قزوینی آثارالبلاد،ص۲۳۴

۲۰-مقدسی ،احسن التقاسیم ،ص۶۰-۴۵۹/۲

۲۱-فروزانفر ،بدیع الزمان،ترجمه رساله قشیریه ،(مقدمه)ص۱۶

۲۲-ابن خردادبه،المسالک وممالک،ص۱۴۷

۲۳-قزوینی ،آثارالبلاد،ص۲۷۶/۲

۲۴-مهجور ،فلزگری نیشابور

۲۵-ابن حوقل ،ایران درصوره الارض ،ص۱۶۸

۲۶-همان،صص۸-۱۶۸

۲۷-محمد ابن منور ،ابن ابی سعد بن ابی طاهربن ابی سعید میهنی ،اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید،مقدمه تصحیح وتعلیقات دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی ،بخش اول ،تهران ،انتشلرات آگاه ،۱۳۷۱،چاپ سوم،ص۸۸

۲۸-قبادیانی ،ناصر خسرو ،سفرنامه،حواشی وتعلیقات وفهارس اعلام تاریخی وجغرافیایی به کوشش محمد دبیر سیاقی ،چاپخانه دانشگاه تهران ،۱۳۵۴،ص۱۴۴

۲۹-همان فص۱۰۴

۳۰-ابن اثیر الکامل ،ص۳۰۸/۴

۳۱-ابن حوقل ،صوره الارض،صص۳-۴۳۲

۳۲-کیانی ،شهرهای ایران ، ص۳۶۴

۳۳ا-الحاکم، تاریخ نیشابور ،ص۲۰۲

۳۴-جرفادقانی ،ترجمه تاریخ یمینی ،صص۴۰۱-۴۰۰

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “مشاهیر نیشابور ( نگاهی به اقتصاد و صنعت نیشایور در دوره اسلامی )

  1. اشتراک ها: راه ها و جاده ‌های نیشابور در سده های نخستین اسلامی - نیشابوریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.