مشاهیر فلاسفه ی نیشابور(ابوتمام، یوسف بن محمّد نیشابوری داعی و اندیشمند اسماعیلی)

مشاهیر نیشابور

نعمت الله صادقی

 

abutamam-Neyshaburiابوتمام، یوسف بن محمد نیشابوری، در فرجام‌های‌ سده سوم هجری در نیشابور به دنیا آمد. وی پس از گذراندن بخشی از تحصیلات، به راهنمود «محمد نخشبی» (نسفی) داعی برجسته اسماعیلی و پایه‌گذار مکتب خراسان- به دعوت مذهب اسماعیلی راه یافت. چندمدتی در دستگاه پادشاه دانش‌پرور سجستان (سیستان) «ابوجعفر بن بابویه»- گذراند، در این دوران، با «ابوسلیمان سجستانی»، مراوده داشت. سپس برای تبلیغ اندیشه‌ها و عقاید خود از طریق مطرف بن محمد وزیر مرداویج- در ری، به دستگاه «مرداویج» راه یافت، اما چندی نگذشت که مرداویج بر اسماعیلیان خشم گرفت. پس از این از زندگی ابوتمام نیشابوری، اطلاع دقیقی در دست نیست، ولی از وصف «داعی» که برای او به‏کار می‌رفته برمی‏آید که همواره در کار تبلیغ دعوت اسماعیلی بوده و شاید در ری و یا خراسان زندگی می‏کرده است. این احتمال نیز هست که او به‌ویژه پس از مرگ نسفی در رأس دعوت یک «جزیره» بوده باشد.

اسماعیلی‏شناس برجسته – «پل ای. واکر» – در کتاب «ابویعقوب سجستانی؛ متفکر و داعی اسماعیلی» (چاپ سال ۱۹۹۶م)، ابوتمام را در میان دانشمندان طبقه پس از «نسفی» و «ابوحاتم رازی» قرار داده است. «ابوحیان توحیدی» در «الامتاع و الموانسه» به نقل از «جریری» – شاگرد معافی بن زکریا نهروانی جریری-، از ابوتمام نیشابوری، در کنار «ابوزید بلخی» و «ابوالحسن عامری» نام برده و به نقل از همو می‏نویسد که ابوتمام نیز همچون ابوزید به هماهنگی شریعت و فلسفه معتقد بوده است. ابوسلیمان سجستانی در کتاب «صوان‏الحکمه» درباره ابوتمام، چنین نگاشته است: «هو من فحول الحکماء والمبرزین فی هذه الصناعه وله تصانیف کثیره، منها رساله فی الحدود، ما صنَّف مثلها احد».

ابوتمام، تحت تأثیر اسماعیلیه (و قرامطه) از هماهنگی فلسفه و شریعت، در چارچوب تفسیر اسماعیلی از ظاهر و باطن دین دفاع می‏کرده و به تعبیر «جریری» به همراه ابوزید بلخی و ابوالحسن عامری از اسلاف نویسندگان رسایل «اخوان ‏الصفا» به شمار می‏آمده است. بنابراین او ضمن این‌که یک فیلسوف -پیرو فلسفه نوافلاطونی- بود، اسماعیلی‏مذهب هم بود و می‏کوشید دستگاه فلسفی خود را با گفتمان عقیدتی اسماعیلیه هماهنگ کند و فلسفه را در زیّ تأویل باطنی شریعت جای دهد.

از ابوتمام نیشابوری، دو کتاب به نام‌های «البرهان» و «الشجره» نام برده‌اند که از کتاب نخست اطلاعی دقیق در دست نیست. «الشجره» اثر دیگر ابوتمام است که به تصریح وی، درباره بیان کیفیت و حقیقت ملائکه، جن، شیاطین، ابالسه و بالأخره انسان است. «الشجره» را می‌توان پی‌گیرنده و پیایند اندیشه محمد نخشبی در کتاب «المحصول» که در تفکر اسماعیلی از اهمیت بسیاری برخوردار است- دانست. از این روی، «الشجره» در زمره آثار بلندپایه «مکتب نسفی» یا «مکتب خراسان» جای می‌گیرد.(ابرشهر ،دانشنامه نیشابور)

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.