مسلمانان چگونه با ریاضیات آشنا شدند؟

زندگی با ریاضیات

دکتر سید محمود طالبیان

مسئول کمیته علمی خانه ریاضیات نیشابور

در بیان سیر تحولات و گسترش ریاضی، یک اظهارنظر منصفانه این است که اعتراف کنیم که ریاضیات یونانی الهام ‌بخش ریاضیدانان مسلمان بوده است. سپس، در آن هنگام که آثار بدیع و برجسته‌ی این ریاضیدانان به امپراطوری فروپاشیده‌ی روم رسید، نهضت گسترش ریاضی در اروپا از ایتالیا آغاز شد. اما، فاصله دوران درخشان فلسفه و ریاضیات در یونان باستان تا دوران طلایی فرهنگ و تمدن اسلامی- که مقارن قرون وسطی یا همان عصر تاریکی در اروپا بود-  یک فاصله‌ی تقریباً یک هزارساله است که تحول قابل توجهی در ریاضیات در آن صورت نگرفت و در واقع از آن باید به‌عنوان یک خلأ علمی یاد کنیم.

دیوید برتون، ریاضیدان و تاریخ‌ نگار مشهور معاصر، عصر تاریکی را از قرن پنجم تا قرن یازدهم میلادی ذکر می‌کند. او می‌گوید که در اوایل قرن هفتم تقریباً چیزی از آثار تمدن سرزمین مدیترانه باقی نمانده بود و آن را تاریک‌ترین برهه از عصر تاریکی می‌داند که در آن هیچ اثر و خبری از ریاضیات نیست؛ گویی ابری از غفلت و جهالت بر قسمت اعظم اروپا سایه افکنده است.

از طرف دیگر، پس از حمله اعراب به ایران، فرهنگ و تمدن اسلامی بر سرتاسر خاورمیانه گسترش یافت و امپراطوری حاصل با هدایت و زعامت ایرانیان در شرق به بنادر هندوستان و در غرب به اسپانیا رسید.

بعلاوه، از وقایع مهمی که در تاریخ اسلام و در زمان خلافت عباسیان رخ داد این بود که منصور- خلیفه‌ی عباسی- شهر بغداد را به ‌عنوان مرکز و مقر خلافت خود برگزید و به دلایلی که ملاحظه خواهید کرد چیزی نگذشت که این شهر به یکی از مشهورترین مراکز علمی و تجاری آن زمان تبدیل شد.

اولاً، منصور پس از اقدام مذکور دانشمندان و صاحب ‌نظران از بلاد مختلف را به دربار فراخواند. سپس، هارون‌الرشید به پیروی از منصور کتابخانه‌ای در بغداد تأسیس کرد و اولین پیامد بنای این کتابخانه این بود که نسخ خطی موجود در مجامع علمی گوناگون خاور نزدیک- که به سبب مهاجرت طلاب حوزه‌های علمی شهرهای آتن و اسکندریه به سرزمین اعراب بدان جا رسیده بود- در آن کتابخانه جای گرفت. این نسخه‌های خطی دربرگیرنده بسیاری از متون کلاسیک علمی و ریاضی یونانی بود.

ثانیاً، پدیده‌ی مذکور باعث شد که به تشویق و ترغیب خلفای عباسی، بویژه در زمان خلافت مأمون- فرزند هارون که تجددطلب و خواهان اصلاحات بود- نهضت ترجمه آغاز شود تا مسلمانان از دستاوردهای علمی دانشمندان، فلاسفه و ریاضیدانان یونانی باخبر شوند و برای تحقق این هدف یک مؤسسه‌ی تحقیقاتی به نام «دارالحکمه» – خانه‌ی حکمت- در بغداد تأسیس گردید که تا قرن‌ها بعدازآن پا برجا و فعال ماند و از فضلای ساکن در حوزه‌ی خلافت برای ترجمه‌ی آثار هندی و یونانی موجود در کتابخانه‌ی بغداد دعوت به عمل آمد.

درواقع، نهضت ترجمه یکی دو قرن بعد به نتیجه‌ی مطلوب رسید و تمامی کتب، مقالات و رساله‌های علمای یونانی ازجمله اقلیدس، ارشمیدس، آپولونیوس، دیوفانتوس و دیگر ریاضیدانان یونانی به زبان عربی ترجمه شده و در دسترس علاقمندان و طلاب قرار گرفته بود.

در این هنگام ( قرون سوم و چهارم هجری قمری، مطابق با قرون نهم و دهم میلادی ) و حتی پس‌ از آن مسلمانان بر اساس سنت پسندیده‌ی اسلامی مبنی بر کسب علم اگرچه لازمه‌ی تحقق آن سفر به نقاط دوردست جهان باشد و با استفاده از تواناییهای ذاتی خود پس از مطالعه‌ی آثار مذکور یونانی و هندی و تسلط بر آنها توانستند آثاری بدیع و بسیار ارزشمند خلق کنند که، البته، دانشمندان، فلاسفه و ریاضیدانان ایرانی در میان آنان ممتاز بودند و در بعد ریاضی منحصر به‌ فرد؛ به‌ طوری‌که یافته‌های آنان درزمینه‌ی علوم و فنون مختلف از جمله ریاضیات، نجوم و طب بی‌نظیر و سهم آنان در اشاعه‌ی این علوم در غرب انکارناپذیر است.

 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.