مسجد جامع آیینه تمام نمای تاریخ نیشابور

مسجد جامع آیینه تمام نمای تاریخ نیشابور

در جهان‌بینی اسلام، اندیشه مبتنی بر توحید مبنای تولیدات هنر اسلامی قرارگرفته است. این ارتباط در زیباترین بیان خود بی‌شک در معماری مساجد اسلامی مطرح است. مسجد جلوه‌ای از زیبایی‌های الهی و نمونه بارزی از تلفیق و ارتباط فرم های نمادین،با باورهای عمیق اعتقادی است. مسجد درساده ترین شکل خود می تواند دیواری باشدکه روبه‌ قبله ساخته می‌شود وجهت نماز گزاردن را نشان می دهد .اما تأکید اسلام به برپایی نماز جماعت موجب شده تا مسجد از یک مکان عبادی به یک نهاد عبادی با کارکردهای ارتباط اجتماعی بدل شود. در ایران؛ مسجد و بازار دو نهاد از نهادهای اجتماعی‌اند. شهر های اسلامی به لحاظ کالبدی متشکل از سه رکن اصلی ارگ،مسجدجامع وبازاربوده است.که محل استقرار و جایگاه عناصر متشکله اجتماع شهری یعنی عمال دیوانی، علما و بازاریان بوده است.. مساجد جامع در شهرها همواره دو کارکرد سیاسی و مذهبی داشت وعموما در کنار مقر فرمانروایان و والیان قرار داشت و بعضاً مرکز اجتماعات سیاسی و رسمی هم بوده است و معمولاً در کنار آن مدرسه علمیه شهر واقع بود و بالاخره بازار که آن را احاطه می‌کرد. مسجد جامع به‌تدریج به یکی از ارکان اصلی جوامع شهری بدل شد.بااینکه ارگ در کنار مسجد و بازاربه‌عنوان یکی از سه نهاد عمده شهر بوده است اما عمال دیوانی در یک ویژگی اخص باعلما و بازاریان تفاوت داشتند و آن خاستگاه اجتماعی آنان بوده است . شاید یکی از دلایل اتحاد و نزدیکی مسجد و بازار یا علماو بازاریان در مقابل حکومت ها، همین یگانگی ریشه و خاستگاه اجتماعی آنان باشد.از سه گانه ی ارگ حکومتی، بازار ومسجد درطی زمان آن چه نابودشد و بر باد فنارفت ارگ حاکمان بود وبازار به عنوان قلب تپنده ی جامعه، ومسجد،به عنوان روح جمعی مردمان یک شهر،کماکان درتاریخ باقی وماندگارند.

نخستین مسجد را درنیشابور ، عبدالله عامر پس ازفتح این شهر، درسال۳۲هجری درزمان خلیفه سوم ساخت. الحاکم درتاریخ نیشابورآورده است که:چون عبداله ابن عامر نیشابور رافتح کردآتشکده قهندز را خراب کرد وبه جای آن جامع ساخت واین مسجد مناره‌ای نداشت تااینکه ابن مهلب به نیشابورآمد بنای مناره فرمود درقهندز.

مسجد دیگری که درکتابهای تاریخ به نام مسجد قدیم نیشابورومسجد عتیق وجامع قدیم وعتیق یاد شده توسط ابومسلم خراسانی درزمینی به مساحت سی هزار جریب ساخته شد که هزارستون داشت وشصت هزار خلق به یک باره درآن می توانستند نماز بخوانند .دراین مسجدیکصد خدمتگزار کارهای آن را انجام می‌دادند. حوض و یخچال بزرگی در میانه سر آن داشت و شصت هزار نفر در آن در هر نوبت نماز می‌گذاردند.

علاوه براین دومسجد بزرگ ، در کتب مورخین، دردوران اسلامی حداقل نام سی وپنج مسجد دیگر ضبط شده که ازمهمترین آنها می توان ازمساجدی چون مسجد مطرز، مسجد عقیل وجامع منیعی یاد کرد که علاوه برکارکرد عبادی جنبه آموزشی هم داشته اند ودر اغلب آنها تدریس واملای حدیث و…برپا می شد ومعمولا همه آنها مجهز به کتابخانه ای درداخل خود نیز بوده اند که البته امروزه هیچ اثری ازاین مساجد در کهن دیار نیشابورموجود نمی باشد چراکه این بنا ها همچون خود شهریا در براپر حملات غزها ومغول ها نابود شده اند ویا زلزله وجنگ های فرقه ای به تخریب این مساجد انجامیده است. وامروزه تنها مسجدی که قدمت حدود ۵۵۰ساله دارد مسجد جامع نیشابور است .

مسجد جامع فعلی نیشابور، قدیمی ترین بنای برجای مانده از دوره تیموری است که آن را پهلوان علی کرخی، فرزند بایزید کرخی، در عصر سلطان حسین بایقرا به سال ۸۹۹هجری قمری بنیان نهاد. این مسجد دو بار بازسازی شده است. یک بار در عصر شاه عباس صفوی که کتیبه بالای محراب، موید آن است و بار دیگر در سال ۱۱۲۶ هجری قمری توسط عباسقلی خان بیات، حاکم وقت نیشابور. گواه این مدعی نیز قطعه شعری طولانی است که بر بالای محراب و برلوحی سنگی نوشته شده است. بازسازی های دوره صفوی به اندازه ای است که مانع می شود اطلاعات دقیقی از مسجد دوره تیموری به دست آید.بنای کنونی مسجد جامع با نقشه دوایوانی دارای چهار شبستان درجهات مختلف وسه در دراضلاع شمالی ، شرقی وغربی می باشد که مسجد را به محلات قدیمی شهر ارتباط می دهد. مساحت کل مسجد۵ /۷۳۲۰مترمربع وزیربنای آن ۴۵۹۵مترمربع است وعرض مسجد۷۷متر وطول آن۵/۹۴متر،درازای ایوان شمالی۱۳متروارتفاع ایوان جنوبی۵/۱۹مترمی باشد. در چهار جهت مسجد، شبستان هایی با ستون ها و طاق های ضربی آجری قرار دارد که علی رغم تعمیرات و بازسازیها، اصالت خود را حفظ کرده ا ند. ابعاد پایه طاقها در همه جای مسجد یکسان نیست. بر روی این پایه ها، قوسهایی با آجرچینی جناغی وجود دارد و بر روی آنها طاقهای گنبدی قرار گرفته است. ظاهرا اکثر طاقها متعلق به دوران پس از تیموری هستند .بعد از ورودی اصلی که درقسمت شمال مسجد واقع است ،هشتی(فضای سرپوشیده ی بعد از فضای ورودی که اغلب بلافاصله پس از درگاه قرار می‌گیرد) واقع شده است که درسمت چپ آن قبر بانی بنا درون زیرزمینی قرار دارد .دربنای حاضرهیچ اثری ازایوان شرقی وغربی دیده نمی شود.ایوان جنوبی ،بزرگترین واصلی ترین بخش مسجداست که ازآن به عنوان مقصوره وشبستان تابستانی استفاده می شود.این ایوان دربالادارای دوگلدسته بوده که ظاهرادرتعمیرات دوره اخیربرچیده شده است.دردیواره ی ایوان،همترازبا بام رواق های صحن،یک راهروی غلام گردش مانند) راهرو یا پاگردی که پیرامون گنبد، حیاط یا تالار می‌گردد( تعبیه گشته وهم سطح با آن،سه طاق نما دردیواره جنوبی ایوان ساخته شده است.دروسط دیواره جنوبی ایوان،محراب مسجد دریک طاق نمای عمیق باقوس مقرنس کاری شده قراردارد.طاق نمای محراب فعلی،یک نیم هشت ضلعی با ازاره ای (قسمتی از دیوار اطاق یا ایوان که از کف طاقچه تا روی زمین باشد) مرکب ازکاشی آبی وسفیداست که احتمالا مربوط به دوره ی صفوی است.

نمای ایوان های جنوبی از طرف صحن با طاق نماها وتزئینات آجری ساده تزئین ونماسازی شده است.مطالعه ساخت دیوارهای ایوان چنوبی وارتباط آنها باشبستان های مجاور حکایت از چند مرحله ساختمانی دارد

.در سردر ورودی شمالی مسجد جامع نیشابور، کتیبه هایی قرار دارد که متضمن فرامینی از شاه عباس صفوی بوده و تاریخ نگارش آنها به سال ۱۰۲۱ هجری قمری بازمی گردد. فرمان شامل لغو و تخفیف مالیات و رفع مزاحمت عمال دولتى از مردم و ساکنین نیشابور است . متن دوقطعه سنگ کتیبه به نقل ازمحمدحسن خان صنیع الدوله وزیر انطباعات دربارناصری در»مطلع الشمس» به قرار ذیل است:

سمت راست: بتاریخ ماه رمضان سنه ۱۰۲۱که ولایات خراسان، مضرب سرادقات جاه وجلال نواب اشرف اقدس ارفع سلیمان مکان،ظل سبحان،متبوع اعاظم خواقین دوران وقبله افاخم سلاطین جهان ، قائدعسکرالمهدی صاحب الزمان -علیه صلوات الله -الملک المنان ابوالمظفر شاه عباس صفوی الحسینی…گشته ،اهالی ورعایاوعجزه ولایت نیشابوررامشمول عواطف بیکران گردانیده ،کیفیت احوال اهل آن دیاررااز…امیرابوالمعالی نیشابوری که درین وقت دررکاب فیروزی انتساب ، مورد التفات حضرت ظل اللهی بوداستفسارنموده ،مشارالیه صورت پریشانی احوال اهل آن دیاررا معروض داشته درباب رفاه حال ایشان احکام مطاعه لازم الاتباع نافذگشت.{حکم جهان مطاع شد} آن که: درین وقت،بنابررعایت بی غایت شاهانه ولطف بلانهایت پادشاهانه،درباره ی بلده نیشابورازابتداء چهارماهه امسال ،اصناف محترمه بلده مذکوررا وجوهات قسطی ،به تخفیف و تصدق مقررفرمودیم.بنابراین ،حکام وداروغگان وکلانتران بلده مذکور،اصناف مزبور را مرفوع القلم دانسته وازتاریخ مذکور آن راموکد به لعنت نامه نمایند ودرعهده دانند.

وقرینه آن کتیبه درسمت چپ:

…آنکه درین وقت شمه ای از عواطف بی نهایت شاهانه شامل حال جمهوررعایاومتوطنین وسکنه نیشابورشده،مقرر فرمودیم که هیچ آفریده ای ازقورچیان عظام وغازیان کرام وملازمان وغلامان وغیره وذلک درخانه رعایا وسکنه بلده مذکورنزول ننموده وبه هیچ وجه من الوجوه مزاحمت به حال ایشان نرسانند. واگراحدی تاغایت درخانه ایشان نزول کرده باشد،بیرون رفته واصلاو مطلقا نزول ننمایند.حکام وداروغگان وتیول داران وعمال بلده مذکوره حسب المسطور،مقرردانسته،مجال تمرد به احدی ندهند.درین باب قدغن دانسته،موکد به لعنت نامه شناسند.{حکم جهان مطاع شد}

گفتنی است که ساختمان مسجد جامع نیشابوربه شماره ۳۱۷ در فهرست آثار ملی ثبت شده است .                                                                                                                                                 وحال پانصد واندی سال آیینه تمام نمای تاریخ پرفرازو نشیب وهمراه با عبرت بسیاردرمقابل دیدگانمان قراردارد.نگین پرفروغ و سرو سرفراز و مانای شهرعزیزمان ، سمبل آزادمردی وماندگاری مردمان این سرزمین ، به رغم تمام زلزله ها وغارت ها وآتش زدنهای بی شمار،قحطی و روزگاران عسرت ورنج ، دیرپا و استوار برجاست. خشت خشت این بنای ماندگار درخاطره جمعی خود،تمام وقایع این سالیان دراز راتمام وکمال ثبت وضبط کرده است. قدم هایی که بر آستان این مسجدگزارده شدند،اگربه جستجوی عبادت ومعرفت وکرنش ونیایش حق بودند، اگر راز و نیاز و شکوه خویش ،به درگاه حضرت حق می بردند و اگر به دنبال کمال انسانیت خویش بودند ودررکوع وسجده های خود نظر به وجه حق داشتندکه زهی سعادت. چه نیکو زندگانی وچه فرخنده عاقبتی. واگر پی نام ونان ومنصب ، ارضای هواهای فانی دنیا، اگربرای ریاورزی، وزهد نمایی وخوش آمد مردم روزگار، ومجیزگویی حاکمان ووالیان وشاهان، وخطبه خوانی به نام خلیفه های ظلم وجور،و فرقه سازی ونحله بازیهای کلامی،وفقهی وسیاسی ، که غرضی جز دنیاپرستی و مال اندوزی وکسب جاه ومقام وقدرت، برصحن وسرای این فضای ملکوتی گام نهادند که زهی خیال باطل و دردا ودریغ ازعمرگرانمایه شان . که : فجعلناه هباء ،منثورا{همه اعمال آنان راباطل ونابود می گردانیم}

باقی وماندگاردرتاریخ فقط وفقط وجه حق است وجستجوی حق.                                                                                       کل من علیهافان ویبقی وجه ذوالجلال والاکرام                                                                                                                                         منابع:

-تاریخ علوم اسلامی،همایی

– اورنگ،بلخاری

– تحلیل معماری مساجدایران،شاطریان

– منبراولین رسانه تاریخ اسلام،حسینی ورزمجو

– نیایش وافرینش فضا،اولیا-

-تاریخ نیشابور،الحاکم

هادی آیین

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.