مسئول دفتر فنی معدن فیروزه نیشابور , نیشابور و فیروزه دو گوهر ناشناخته

حامد فضلیانی

فیروزه نیشایوریکی از پنج جواهر ارزشمند دنیا

فیروزهلزوم ایجاد رشته ­­((سنگها ی قیمتی ))در دانشگاه نیشابور

اگر از نگاه مردم دیگر کشورها به نیشابور بنگریم ، خواهیم دید که جهانیان کما بیش نیشابور را به دو چیز می شناسند .اول سابقه گرانسنگ علمی و فرهنگی نیشابور و دانشمندان و سخنوران بزرگ و بی همتایی چون خیام و عطار و دوم به فیروزه ،جواهر زیبا ،کمیاب و آبی رنگی که ارزشمندترین ،بزرگترین و قدیمی ترین ذخیره گاهش به نام این شهر کهن ایرانی ثبت گردیده است .جالب آنکه وجه مشترک این هر دو ریشه آنها در تاریخ وزین نیشابور است . بدون شک تاریخ نیشابور بسیار گسترده و کهن است . بر اساس منابع تاریخی برای یافتن اولین نشانه ها از شکل گیری نیشابور ،لازم است به حدود ۶۰۰۰ سال پیش باز گردیم . و یا اولین نشانه ها از ان را در منابع مکتوب در اوستا جستجو کنیم . آنجا که نیشابور به خاطر جلال و شکوهش « رئونت « خوانده شده است .ولی در این میان آنچه که از قدمت نیشابور مهمتر به نظر می رسد ،بزرگی و شکوه آن در طول تاریخ بوده است . چه در زمان پادشاهان اساطیری که یکی از سه آتش مقدس نیاکانمان در آتشکده (آذر برزین مهر )آن برافروخته بود و چه در دوران پس از ورود اسلام که همواره مورخین از آن با فر و بزرگی یاد نموده اند . هفتصد واندی سال پیش عطاملک جوینی در (تاریخ جهانگشای )درباره نیشابور می نویسد:  اگر زمین را نسبت به فلک توان داد ،بلاد ،به مثابت نجوم آن گردد و نیشابور ،از میان کواکب ،زهره زهرای آسمان باشد.  شمس الدین مقدسی جغرافی دان برجسته قرن چهارم هجری در کتاب (احسن التقاسیم ) با کلامی زیبا می نویسد: ((سروران ، پیش مردم این شهر کوچکند و اشراف نزد بزرگانش پستند و پیشوایانش امامان را گیج کرده اند )).

در میان این فر و شکوه آنچه که بعد از اسلام بیشتر از هر چیز در این کهن شهر ایران زمین به چشم می خورد وجهه ی علمی و دانشمندان بزرگ نیشابور است . نیشابور در اوایل دوره تمدن اسلامی مرکز خراسان بزرگ و قدیمی ترین پایگاه علوم اسلامی در ایران بوده است و اهمیت آن به اندازه ای بوده که در سالهای قبل از حمله مغول ، به عنوان پایتخت فرهنگی ایران شناخته می شده است .یاقوت حموی (۵۷۴ ه ق) در کتاب معجم البلدان خود آورده است : آن جا شهر بزرگی است که فضایل چشمگیر دارد )) و به علاوه ((معدن فضلاو منبع علماست )). همچنین گزارش یاقوت از ادبا و علمای بزرگ نیشابور در « معجم الادبا :مبین آن است که این شهر از سده چهارم هجری تا زمان حمله مغول در علوم ادبی ،صرف و نحو عربی ،لغت و عروض و دیگر صنایع ادبی از قبیل شعر و نثر جایگاه ویژه داشته است و در علوم دینی نیز پایگاه بسیار مهمی به شمار می آمده است .

شاید نماد و تبلور تمام این پشتوانه عظیم علمی را بتوان در مدرسه معروف « نظامیه ی نیشابور « یافت . این مدرسه در نیمه اول قرن پنجم هجری قمری به دستور خواجه نظام الملک برای امام الحرمین جوینی بنا شد و از دانش اموختگان نامدار آن می توان به امام محمد غزالی ،انوری، عمر خیام ، امام موفق ،و عطار نیشابوری اشاره نمود . ولی در نیشابور قبل از نظامیه نیز مدارس بسیاری وجود داشته است که مورد توجه دانش پژوهان زمان خود بوده اند . (دکتر ناجی معروف ) تاریخ نویس معاصر عراقی در مقاله ای بیش از ۲۷ مدرسه بزرگ نیشابور را نام برده که قبل از نظامیه یا اندکی پس از آن تاسیس شده اند .

ولی هزاران افسوس که تمام این فر و جلال و شکوه در چشم بر هم زدنی به دست نوکیسگان تازه برخاسته ای از شرق بر باد رفت . در نخستین سال های قرن هفتم هجری بود که لشگر مغولان دسته دسته به نیشابور رسید و شد آنچه که نباید می شد مردان ، زنان ، کودکان، حیوانات را کشتند، بارو  و بارگاه و مناظر و منازل شهر را ویران کردند ،بر آن آب بستند و بر جای آن جو کاشتند .شاید این رباعی حکیم عمر خیام سالها قبل از حمله مغولان به نیشابور وصف حال آن دوران  باشد :

آن قصر که بر چرخ همی زد پهلو

بر در گه او شهان نهادندی رو

دیدم که بر کنگره اش فاخته ای

بنشسته همی گفت که کوکو کوکو؟

ولی دیگر تحفه ی نام آور نیشابور که هنوز هم نظر جهانیان را به خود معطوف داشته بدون شک فیروزه است . فیروزه یکی از پنج جواهر ارزشمند دنیا است که جهانیان آن را به اسم نیشابور می شناسند . این کانی زیبا که از نظر ترکیب شیمیایی فسفات آبدار مس و آلمینیوم به حساب می آید جواهر بسیار کمیابی است که کانسار آن در معدود کشورهای جهان وجود دارد . در این میان معدن فیروزه نیشابور که در دامنه کوه «رئیش « در شمال غرب نیشابور و در محدوده شهرستان فیروزه قرار گرفته است ، نه تنها بزرگترین معدن فیروزه جهان است ،بلکه مرغوبترین فیروزه جهان نیز در این معدن یافت می شود. آوازه ی فیروزه نیشابوری تا آنجا پیش رفته است که جواهر شناسان بزرگ جهان آن را با لقب اختصاصی « فیروزه آبی « می شناسند .

یکی دیگر از خصوصیات منحصر به فرد این معدن گرانقدر ، قدمت آن است . بدون تردید معادن قدیمی یا به اصطلاح معدنکاران « معادن شدادی « زیادی در جهان وجود دارد که اینک متروکه گشته اند. ولی معدن فیروزه نیشابور  را به جرات می توان  قدیمی ترین معدن فعال جهان  نامید . سابقه فعالیت این معدن به گواه شواهد باستان شناسی به هزاره ی پنجم پیش از میلاد باز می گردد . کشف مهره ای فیروزه ای در حفاری های تپه برج نیشابور توسط گروه باستان شناسی و به سرپرستی دکتر عمران گاراژیان در کنار اسکلتی که آزمایش های علمی، سن مطلق آن را ۴۳۶۰ سال پیش از میلاد برآورد کرده اند، قدمت معدن فیروزه نیشابور را تا حدود ۷۰۰۰ سال به اثبات می رساند . ولی به جرات می توان عمر بهره برداری از معدن را بیشتر از آن  نیز بر آورد نمود .اما نکته ای که تاریخ طولانی این معدن کهن سال را ارزشمند تر می کند ،آن است که در تمام این ۷۰۰۰سال معدن فیروزه فعال بوده و استخراج از آن ادامه داشته است . اگر سری به دالان ها و دست کندهای قدیمی معدن بزنیم ،در دل این حفریات بزرگ که گاهی هر کدام تا بیست متر ژرفا دارد، می توانیم آثار تلاش و کوشش نیاکانمان را به وضوح ببینیم و با نگاه کردن به اثر باقیمانده از هر ضربه کلنگ ،قدمی در تاریخ به عقب برداریم .

با این توصیفات اگر دوباره به سرفصل این نوشتار باز گردیم روشن تر درخواهیم یافت که چرا جهانیان نیشابور را به علم، دانش و فیروزه اش می شناسند و اگر کمی بررسی کنیم خواهیم دید که متاسفانه در طول زمان رابطه کمی میان این دو برقرار گشته است.

متاسفانه دانش مربوط به فیروزه و دیگر سنگهای قیمتی نه تنها در ایران بلکه در تمام دنیا اندک است .این موضوع شاید به خاطر قدمت بهره برداری از این مواد معدنی و سنتی بودن صنایع مربوط به آنها باشد . ولی به هر روی این دانش اندک همواره به سنگهای قیمتی و تولید و فرآوری آنها صدمه زده است . در این میان می توان به نبود رشته سنگهای قیمتی در دانشگاه ه های سراسر کشور اشاره کردکه خود کم توجهی به این شاخه از علم را نمایان می سازد .شاید همگان منتظرند که این گام در جایی برداشته شود که به آن تعلق دارد. و چرا این گونه نباشد ، چرا نیشابور که مهد علم و دانش و خاستگاه فیروزه است در این راه پیشرو نگردد . شاید اینک که بعد از سالها انتظار دانشگاه دولتی نیشابور نخستین قدم ها را در راستای بالنده شدن بر می دارد ، تاسیس این رشته در آن پیوندی بین تاریخ،علم و معدن برقرار نماید و قطب علمی سنگهای قیمتی را در جایگاه اصلی  اش برقرار سازد.

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “مسئول دفتر فنی معدن فیروزه نیشابور , نیشابور و فیروزه دو گوهر ناشناخته

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.