مجلس شورای ملی در گذر تاریخ

مقاله نعمت اله صادقی

004--نگاهی گذرا به دوره های مجلس قبل از انقلاب

قدرت اصلی حکومت در طول تاریخ چند هزار ساله ایران وتا اواخر دوره حکومت قاجاریه  در دست سلاطین و شاهان بود و آنان نیز بدون اینکه خود را ملزم به مشورت و پذیرش نظرات دیگران بدانند با رای ونظرخود واطرافیان به اداره امور می پرداختند و اگر در برخی دوره های تاریخی ازقبیل دوره اشکانی مجالسی چون شورای خانگی و مهستان وجود داشت فقط برای تامین منافع طبقات خاص  یعنی اشراف و بزرگان  ملوک الطوایف بود و برای توده های مردم نقشی در اداره ی سرنوشت کشور خویش وجود نداشت.

در اواخر دوره قاجاریه به دلایلی چند و به ویژه این که ایران در گردونه سیاست جهانی قرار گرفت اسباب و عللی مهیا شد و مردم دست به قیام قانون خواهی و آزادی طلبی زدند و با ایجاد نهضت مشروطیت برای نخستین بار نسیم آزادی و عدالت و حکومت مردمی در فضای کشور ایران بر مشام جانها وزیدن گرفت و با مغلوب شدن نظام و اصول خودکامگی  فرمان مشروطیت در چهاردهم  جمادی الثانی سال ۱۳۲۴ ه.ق  برابر چهاردهم مراد ۱۲۸۵ ه.ش توسط مظفرالدین شاه قاجار صادر شد و پس از صدور فرمان مشروطه برای تشکیل مجلس شورا،  نظامنامه انتخابات به سرعت تهیه گردید و انتخابات در تهران آغاز شد و با انتخاب شصت نماینده از طرف مردم تهران که به صورت صنفی برگزار شد (۳۰ نفر از اصناف . ۱۰نفر از تجار . ۲۰ نفر از اعیان ) مجلس شورا در هیجدهم شعبان ۱۳۲۴ ه ق برابر سیزدهم مهرماه ۱۲۸۵  ه ش با حضور همین نمایندگان تهران در عمارت گلستان افتتاح شد و پس از مدتی در ایالات مختلف نیز انتخابات انجام گرفت ونمایندگان ایالت ها که حدودا ۱۰۰ نفر می شدند، وارد مجلس شدند. سال تاسیس مجلس را با حروف ابجد «عدل مظفر » حساب کردند و بر سر در مجلس در زیر تابلو «دارالشورا ی ملی ایران » نگاشتند . اولین رییس مجلس صنیع الدوله بود .

مظفر الدین شاه ده روز پس از آن که قانون اساسی شتاب زده ی مشروطیت را که بیشتر در حکم نظامنامه ی انتخابات بود امضا کرد، در گذشت .

مجلس اول در بحرانی ترین شرایط اقتصادی و مالی تاسیس شد. درست در زمانی که دولت زیر بار گران قرض های به جای مانده از قبل قرار داشت و به همین جهت اولین لایحه ای که به مجلس شورای ملی برده شد لایحه استقراض بود که در واکنش مخالفت با آن نمایندگان پیشنهاد تشکیل بانک ملی را ارائه نمودند که به دلایلی شکل نگرفت .

مجلس دوره ی اول که یک مجلس انقلابی بود هر چند با مشکلات عدیده ای روبرو بود ولی توانست با اقدامات مهمی در زمینه تدوین قانون اساسی و متمم آن ، تعیین حقوق وزیران و حکام و عمال دولت و تقلیل حقوق شاه و مستمری های بزرگ شاهزادگان و منسوخ کردن  رسوم پیشکشی و وزارت های اسمی و افتخاری  طلسم استبداد را بشکند ولی این مجلس انقلابی که احساسات و طن خواهی و تجدد در آن موج می زد و می توانست منشا خدمات درخشان تری باشد متاسفانه گرفتار دسیسه های سیاست خارجی و نیز جاه طلبی  استبداد داخلی شد و در نهایت به دستور محمد علیشاه و حمایت روس ها به توپ بسته شد و به دنبال کشته شدن تعدادی از نمایندگان و زندانی و تبعید شدن تعدادی دیگر این مجلس انقلابی به تعطیلی کشیده شد وبار دیگر استبداد حاکم شد .

مجلس دوره ی دوم پس از فترتی ۱۶ ماهه و با قیام مردم شهر ها و برکناری محمد علی شاه در آبان ۱۲۸۸ ه ش (ذی القعده۱۳۲۷ ه ق) تأسیس شد. این مجلس که به دلیل رقابت های ناسالم دو حزب عامیون واعتدالیون زمینه های مناسب انحلال را در خود داشت  سرانجام براثر دسیسه های همسایه  شمالی یعنی روسیه و فشار این کشور در جریان اولتیماتوم برای اخراج مورگان شوشتر آمریکایی

(خزانه دار کل  ایران) توسط ناصر الملک نایب السلطنه احمد شاه به این بهانه که مجلس مانع ایجاد رابطه ایران وروسیه است ، تعطیل شد .در همین  دوره ی مجلس ، مدرس به عنوان یکی از پنج نماینده علما در مجلس حضور داشت و با سخنرانی آتشین وپرشور و بیان این نکته که اگر قرار است  استقلال وآزادی را به زور از ما سلب  کنند چرا با دست خودمان آ نرا امضا کنیم ، توانست روحیه ای شجاعانه به مجلس بدهد . ولی افسوس !

دوره فترت بین تعطیلی مجلس  دوم تا تشکیل  مجلس سوم ، سه سال و کسری به طول انجامید ودر این مدت ناصرالملک زمامدار  مطلق بود .مجلس سوم در ۱۶محرم ۱۳۳۳-۱۳اذر ۱۲۹۴ گشوده شد و حکو مت مشروطه بار دیگر به وجود آمد .در همین سال افتتاح مجلس که احمد شاه بارسیدن به سن بلوغ رسما تاجگذاری کرده بود ، جنگ جهانی اول شروع شد وشعله های ویرانگرآن به ایران نیز کشیده شد و کشور ما به اشغال  بیگانگان در آمد ومجلس  سوم که اکثریت واقلیت نا مشخصی داشت  از اغاز گشایش  گرفتار بحران  بیطرفی ویا طرفداری در جنگ بود ، سرانجام با مهاجرت عده ای از نمایندگان مجلس به کرمانشاه و تشکیل دولت موقت ملی در حمایت  از عثمانی وآلمان ، این مجلس نو پا متلاشی شد وبه قول مرحوم مدرس ،جوانمرگ شد.

از تعطیلی مجلس سوم تا تشکیل مجلس چهارم در شوال ۱۳۳۹ه ق ۱۳۰۰ه ش فترتی هفت ساله  بر مجلس حاکم شد ودر همین دوره  فترت بود که عمال کودتای سیاه ۱۲۹۹ه ش از نبودن مجلس استفاده کردند واین کودتای استعماری را طراحی و اجرا کردند.

با تشکیل مجلس چهارم در سال ۱۳۰۰ه ش ، مدرس به عنوان چهره  شاخص این دوره با تمام قوا با تصویب اعتبار نامه هایی که گفته می شد با قرارداد وثوق الدوله(۱۹۱۹م)موافق اند، مخالفت کرد. این دوره مجلس که مقارن با روی کار آمدن دولت های کم دوام و قدرت گیری رضا خان بود، اکثر وقت آن به استیضاح روسای دولت و وزرا می گذشت.چنانکه مدرس با نطق های خود چندین بار قدرت مجلس و نماینده ها را در استیضاح و عزل وزرا به رخ مخالفین کشاند و دولت مستوفی الممالک به استیضاح وی و یارانش سقوط کرد .

رضاخان که قبل از تشکیل مجلس پنجم به ریاست الوزرایی رسیده بود در انتخابات شهرستانها دخالت کرد و مجلسی تشکیل شد که اکثرنمایندگانش بارانت رضاخانی به مجلس راه یافته بودند.مچلس دوره پنجم مجلس در بهمن ماه ۱۳۰۲ ه ش .۵ رجب ۱۳۴۲ ه ق با نطق محمد حسن میرزا ولیعهداحمد شاه  رسما افتتاح شد وپس از تشکیل این مجلس بود که رضاخان مسئله جمهوری را در مجلس مطرح کرد و تصمیم به تصویب آن در این مجلس گرفت که با مخالفت اقلیت به رهبری مدرس به نتیجه ای نرسید ولی مدتی بعد در همین دوره مجلس بود که با طراحی رضا خان و هوادارانش در نهم آبان ۱۳۰۴ ه.ش ماده واحده انقراض قاجاریه به تصویب مجلس رسید و حکومت موقتی به شخص رضاخان واگذار شد که جندی بعد وپس از تغییر برخی مواد قانون اساسی توسط مجلس موسسان خودساخته رضاخان ،در همین سال رسما حکومت به صورت موروثی به رضاخان واگذار شد .

در دوره پادشاهی رضا شاه مجلس های دوره ی ششم تا پایان دوره دوازدهم طبق روال تشکیل شد ولی مسلما هم  انتخابات تحت کنترل اراده ی وی و همکارانش برگزارمی شد وهم اکثریت نمایندگانش گوش به فرمان وی بودند.

باید اذعان نمود که رضا خان در مدت ۱۶ سال حکومتش مجلس ها را منحل نکرد ولی آزادی را منحل کرد و در نبود آزادی و در پرتو قدرت مطلقه خود از وجود مجلس به عنوان ابزار تثبیت قدرت خود سود جست و اینجاست که ارزش آزادی به خوبی حس می شود و چنین بر می آید که دموکراسی و آزادی می تواند بستر و زمینه ساز یک مجلس قوی و ضد استبداد باشد و تا آزادی انتخاب نباشد مجلس به جز ابزار تحکیم قدرت هیئت حاکمه سودی برای ملت ندارد .

با شروع جنگ جهانی دوم و فروپاشی قدرت رضاخان و وزیدن مجدد نسیم آزادی از شهریور ۱۳۲۰ ه ش تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲که هم زمان با تاسیس دوره های سیزدهم تا هفدهم مجلس بود زمینه حضور آزادانه مردم در صحنه انتخابات  ، شور و هیجان خوبی به مجلس ها بخشید که نتیجه مهم آن تحریم قراردادهای استعماری نفت و تصویب لایحه ملی شدن نفت و به  نخست وزیری رسیدن مصدق بود .

مجلس دوره چهاردهم یکی از ادوار پر تشنج مجلس بود و در همین دوره ابستراکسیون اقلیت در برابر اکثریت و بر ضد دولت صدر الاشراف شکل گرفت. در مجلس دوره شانزدهم نیز ماده واحده ملی شدن نفت تصویب شد .

در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ه ش توطئه مشترک آمریکا و انگلیس بار دیگر استبداد را بر جامعه ایران حاکم کرد و دوره های مجلس شورا (هجدهم تا بیست چهارم ) در پرتو استبداد داخلی و حمایت خارجی تا پیروزی انقلاب اسلامی یکی پس از دیگری تشکیل می شدند در حالیکه نقش مردم بیشتر تشریفاتی و نمایشی بود و حکومت شاه برای پر رنگ نشان دادن انتخابات ، احزاب خود ساخته ای همچون «ملیون» و«مردم» را به میدان انتخابات می کشاند تا به اصطلاح ، با رقابتهای انتخاباتی آنها تنور انتخابات را گرم نماید .

در دوره نوزدهم مجلس به موجب طرحی که به تصویب رساند دوره قانون گذاری را از ۲سال به چهار سال و تعداد نماینگان را هم به حدود ۲۰۰نفر افزایش دادند. به جای ملت دولت با این تمدید موافقت کرد و از همین تاریخ قدرت مجلس در برابر دولت به تدریج کاسته شد .

در دوره بیست و یکم مجلس در سال ۱۳۴۳ ه ش ماده واحده ای به همراه قرارداد وین در مورد مصونیت کارشناسان نظامی آمریکا در ایران ، به تصویب مجلس رسید که اوج خفت و خواری مجلس ایران در مقابل درخواست نامشروع بیگانگان محسوب می شد .

سرانجام با پیدایش انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ ه.ش دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی که اکثر نمایندگانش در کوران انقلاب استعفا داده بودند، همراه با سقوط حکومت پهلوی منحل شد و دوره های مجلس شورای اسلامی پس از پیروزی انقلاب آغاز شد که اولین انتخابات آن در اسفند ۱۳۵۸ انجام گرفت.

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.