قـدمگاه نیشـابور منزلگاهی در امتداد جاده ابریشم

 

سیدحسن حسینی

دانشجوی دکترای تاریخ

شهر قدمگاه با طول جغرافیای ۰۴/ ۵۹، عرض جغرافیایی ۰۷/ ۵۹ و ارتفاع ۱۳۲۰ متر،(۱) مرکز بخش زبرخان، درحدود ۲۵ کیلومتری شرق نیشابور، در دامنه جنوبی کوهستان «بینالود» واقع است.

اگرچه از تاریخ قبل از اسلام قدمگاه اطلاع دقیقی در دست نیست، لیکن باتوجه به یافته های باستان شناسی در «تپه برج» در حدود ۵ کیلومتری غرب قدمگاه، که قدمت سفال های آن به هزاره چهارم تا اول قبل از میلاد می رسد،(۲) می توان احتمال داد پیشینه سکونت انسان ها در قدمگاه و بخش زبرخان نیشابور، حداقل به شش هزارسال قبل می رسد.

قدمگاه ازمکان هایی است که امام رضا (علیه السلام ) درسال ۲۰۱ هجری در سفر خود از مدینه به مرو، پس از اقامتی که در نیشابور داشت، بر آن قدم گذارد .صاحب تحفه الرضویه عنوان می کند چون امام (ع) از نیشابور خارج شد به چشمه آبی در قدمگاه رسید، در کنار آن بر روی سنگی نماز خواند، نقش قدمش بر سنگ ظاهر شد وآن سنگ را بر دیواری نصب کرده اند.(۳) در توضیح این روایت باید بیان داشت که نقش مزبور،نقش واقعی پای امام رضا که برسنگ اثر گذاشته باشد نیست، بلکه می توان چنین اظهار داشت که با حضور حضرت رضا دراین مکان، احتمالا سنگی را که امام رضا روی آن نمازگذارد یاهنگام پیاده شدن از مرکب ،سنگی جلو پای وی نهادند و امام پایشان را بر روی آن گذاشتند ، این جای پا توسط حکاکان تراشیده شد و به عنوان یادبود بردیوارنصب گردید.همان طور که پیروان ادیان مختلف به یاد بود بزرگان خود نقش پای آن ها را حکاکی کرده اند. و بقعه قدمگاه نیز نمادی از حضور آن حضرت در این سرزمین می باشد.

در قرون نخستین اسلامی «قدمگاه» با نام «اسفریس»(۴) جزو ربع (بخش) بشفروش بود. در آن زمان «بشفروش »یا همان «پوست فروش » کنونی یکی از بخش های چهارگانه نیشابور بزرگ به شمار می-رفت(۵) و در واقع مرکز بخش زبرخان کنونی، روستای «پوست فروش »یا «پیش فروش »بود. مقدسی، جغرافی دان بزرگ قرن چهارم در مورد بخش بشتفروش آورده است: «بشت فروش بخشی سودآور، پُرانگور است، چنانکه در یک روز از دروازه جیق که راه آن است، ده هزار بار انگور به شهر در آمد.»(۶) طبق گفته یاقوت حموی این بخش شامل ۱۲۶ روستای تابعه می شد.(۷)

نام «قدمگاه »تا حدود قرن نهم هجری در منابع به نام «اسفریس »یا «سفردس» ثبت شده است. حافظ ابرو در اوایل قرن نهم هجری در ذیل نام آبادی های بلوک زبرکان (زبرخان) نیشابوراز قدمگاه به نام سفردس یاد کرده و آبادی های اطراف آن از جمله «دررود» و «خرو» را نیز با همین نام کنونی ذکر کرده است،(۸)  ولی از قرن نهم هجری عنوان «قدمگاه » نیز به آن اطلاق شده است. دولتشاه سمرقندی (فوت: ۸۹۲ق) در شرح احوال لطف الله نیشابوری می نویسد: «در آخر عمر و نهایت پیری مولانا از شهر نیشابور به دیه اسفریس که به  قدمگاه امام رضا علیه التحیه والثنا مشهور است، نقل فرمود.»(۹)از گفته دولتشاه برمی آید که نام قدیم قدمگاه ،اسفریس  بوده است. در نزهت القلوب نوشته ی حمدالله مستوفی نیزنام قدیم قدمگاه انعکاس یافته است. وی در توضیح رودخانه های منطقه ی نیشابور عنوان می کند: «آب پشت فروش از کوه دررود برمی خیزد و به پشت فروش و اسفریش (قدمگاه) و دیگر مواضع برسد.»(۱۰)

هرچند قدمگاه درمسیر بین نیشابور ومشهد و مناطق شرقی سرزمین ایران و در مسیرجاده ابریشم قرار داشته است، ولی در منابع جغرافیایی قرون نخستین اسلامی از قدمگاه (اسپریس) به عنوان یکی از منازل و توقف  گاه های بین راه نیشابور به مشهد و شرق سخن به میان نیامده است، بلکه دراین ادوار باغشن منزلگاه بود.(۱۱)

ابن خردادبه در المسالک و الممالک (تالیف ۲۵۰ق) در ذکر مسافت نیشابور به طوس می‏نویسد:

«سپس تا بغیس (باغشن) چهار فرسخ، از آنجا تا حمراء شش فرسخ وازحمراء تا مثقّب از راه طوس پنج فرسخ راه است و از آنجا تا نوقان پنج فرسخ»(۱۲)

مقدسی در احسن التقاسیم در مورد مسیر نیشابور به مشهد می‌نویسد:

«از نیشابور تا بغیشن یک مرحله، سپس تا سرخ‌ ده یک مرحله، سپس تا مشهد نوقان یک مرحله [است].»(۱۳) روستای بغیس یا بغیشن همین روستای باغشن کنونی است که تقریباً در ۳۰ کیلومتری شهر نیشابور و ۵ کیلومتری شرق قدمگاه قرار دارد.

قدمگاه، در عهد ایلخانان مغول پذیرای مهاجرین سادات به این روستا بود و این سادات به دستور سلطان محمد خدابنده الجایتو (فوت: ۶۵۹ق) از مدینه به آن جا مهاجرت کرده‎اند. عده ای از این سادات در دوره صفوی هنگام غارت قدمگاه توسط ازبک‎ها اسیر و به بخارا کوچانده شدند. در حدود سال ۱۲۸۹ق هنوز نسل این سادات در آن جا زندگی می کردند.(۱۴) سادات حسینی قدمگاه یا اسفریر، به دو شاخه تقسیم می‎شوند؛ شاخه اصلی که به سادات حسینی «اشرفیه» مشهورند، از نسل علی بن حسین الاصغر بن امام زین‎العابدین علیه السلام هستند. شاخه دوم از سادات «بنی مختار» می باشند و از نسل عبیدالله الاعرج بن حسین الاصغر بن زین العابدین علیه السلام به شمار می روند.(۱۵)

قدمگاه بیشتر از دوره صفوی مورد توجه واقع شد و به عنوان منزلگاهی در مسیر مشهد و جاده ابریشم اهمیت یافت. بقعه، باغ پیرامون آن، کاروانسرای مشهور شاه عباسی، در زمان صفویان ساخته شده اند. شاه عباس اول صفوی (فوت: ۱۰۳۸ق) دستور احیای بقعه قدمگاه را در سال ۱۰۲۲ق صادر کرد و پس از آن، در جنوب بقعه خیابانی طرح ریزی شد که دو طرف آن آب جاری بود و درختانی کاشته شد.(۱۶) طبق کتیبه های موجود، بقعه قدمگاه در عهد شاه سلیمان صفوی سال ۱۰۹۱ق تعمیر گردید. بقعه و باغ پیرامون آن در عهد ناصرالدین شاه قاجار نیز مورد مرمت قرار گرفت. این بنا در سال ۱۳۵۰ و سپس بعد از انقلاب توسط سازمان حفاظت آثار ملی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و به شماره ۲۳۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.(۱۷)

در عصر قاجار قدمگاه به عنوان یکی از منازل بین راه نیشابور به مشهد، مورد توجه بود و زوار امام رضا علیه السلام که از غرب ایران راهی مشهد می شدند، ابتدا قدمگاه ایشان را در نیشابور زیارت می نمودند. سیاحان و مسافرینی که در سفر خود به مشهد از این مکان گذشته اند، گزارش های جالبی از آن ارائه کرده اند. آلبرت هوتوم شیندلر(۱۸۴۶ -۱۹۱۶م)؛ سیاح انگلیسی ومدیرکل معادن فیروزه خراسان، در توصیف خود از قدمگاه می نویسد:

«قدمگاه جای باصفایی است، دامنه کوه واقع است. یک آب خوبی هم دارد و بسیار درخت کاج دارد که از ایام شاه عباسی هستند. قدمگاه صدوبیست خانوار دارد و چون که اکثر این ده سادات و علما هستند که مالیات نمی دهند، هشتاد و چهار تومان مالیات دارد. قدمگاه یک چاپارخانه و دو کاروانسرا دارد، یک کاروانسرا از بناهای شاه عباس است و خراب است، کاروانسرای دیگر را حاجی زکی و حاجی صانع ساختند و امیر نظام الدوله آن را تعمیر کرد…»(۱۸)

کاروانسرای مشهور به شاه عباسی در قدمگاه که در عهد قاجار به صورت نیمه خرابه درآمده بود، در دوره پهلوی به کلی تخریب گردید و به جای آن بهداری قدمگاه ساخته شد. کاروانسرای حاجی زکی اصفهانی و حاجی صانع سبزواری که مشتمل بر ۱۸ حجره و یک ایوان و چهار طویله در چهارگوشه است، به همت شهرداری قدمگاه و میراث فرهنگی تعمیر و بازسازی شده و به عنوان مجتمع رفاهی و خدمات گردشگری مورد بهره برداری قرار گرفته است.(۱۹)

یکی از جالب ترین گزارش ها از قدمگاه در دوره قاجار توسط میرزاحسین بن عبدالکریم دررودی در سال ۱۲۹۶ق تهیه شده است. وی در مورد قدمگاه عنوان می کند:

«منزلگاه مترددین جاده خراسان وعراق است. زراعت آن ازآب چهاررشته قنات مشروب می شود… این قریه قدیم النسق است. یکصد و شصت و دو خانوارسکنه دارد، من جمله یک صدو بیست خانوار سادات می باشند؛ چهل و دو خانوار عامی است. ششصد وبیست نفر نفوس دارد، از کبیر و صغیر و اناث و ذکور. نوکر دیوانی ندارد، نه سواره و نه پیاده و مدار گذران اهل قریه از زراعت و باغات انگور و فیله است. بعضی از معامله [با] زوار است.»(۲۰)

بخش زبرخان به مرکزیت قدمگاه، در سال ۱۳۲۳ش تأسیس شد. این بخش شامل سه دهستان اردوغش، اسحاق آباد و بخش مرکزی زبرخان می شود. اکنون این بخش ۶۱ روستا و سه شهر دارد و جمعیت آن در سال ۱۳۹۰ به ۵۷۶۰۶ نفر رسیده ‌است.

قدمگاه در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۷۵ از سوی دولت به شهر ارتفاء یافت و در آبان ۱۳۷۵ شهرداری آن افتتاح و رسماً تبدیل به شهر گردید. جمعیت شهر قدمگاه در اواخر دوره پهلوی، سال ۱۳۵۵ش، حدود ۲۲۰۰ نفر بود(۲۱) در سال های اخیر با توجه به مرکزیت این شهر، مهاجرت هایی که به آن جا صورت گرفته و با پیوستن روستای اسدآباد به آن، گسترش یافت و بر جمعیت آن افزوده شد. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰، حدود ۳۷۱۴ نفر جمعیت داشته است.

منابع:

۱- سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور جمهوری اسلامی ایران، مشهد، ج۳۲، ص ۲۷۱٫

۲-اعتمادی، محمد اسماعیل، گزارش تکمیلی فصل دوم بررسی و شناسایی آثار تاریخی شهرستان نیشابور(بخش زبرخان)،۱۳۸۰ش، ص ۳۸٫

۳- بسطامی، نوروز علی: تحفه الرضویه، بی نا، تبریز، ۱۲۷۴ق.ص۱۹۰

۴- اسفریس یا اسپریس به معنی میدان اسب دوانی و میدان جنگ است. (دهخدا)

۵- حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور، ص ۲۱۵ . اکنون روستای پوست فروش در همسایگی شهر قدمگاه و در یک کیلومتری شمال غرب این شهر قرار دارد و در آینده ای نزدیک احتمالاً با شهر قدمگاه ادغام گردد.

۶- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفه الا قالیم، ص ۴۶۳ – ۴۶۴ .

۷- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان،، ج ۱، ص ۴۲۶٫

۸- حافظ ابرو، جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو، ص ۳۷ .

۹- سمرقندی، دولتشاه، تذکره الشعرا، ص ۲۴۱٫

۱۰-مستوفی، حمد الله، نزهه القلوب، ص۲۲۷ .

۱۱-مقدسی، محمد،  احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ج۲، ص۵۱۵٫

۱۲-ابن خردادبه، المسالک و الممالک، ص۲۶٫

۱۳- مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، ج۲، ص۵۱۵٫

۱۴- وزارت جنگ انگلیس، فرهنگ جغرافیایی ایران (خراسان)، ص۷۱۳

۱۵- عبیدلی سبزواری، محمدقاسم، رساله اسدیه، ص ۹۹٫

۱۶- منشی، اسکندربیک، تاریخ عالم آرای عباسی، ج۲، ص ۱۴۰۹٫

۱۷- روزنامه همشهری، پنجشنبه ۲۱ شهریور ۱۳۸۷٫

۱۸ – هوتوم شیندلر، آلبرت، سفرنامه خراسان  (سه سفرنامه)، ص ۱۹۸٫

۱۹-نقدی، رضا، قدمگاه های امام رضا در نیشابور، ده سرخ و مشهد، ص ۴۴-۴۵٫

۲۰-دررودی ، میرزاحسین، کتابچه نیشابور، ص ۹۱٫

۲۱ – سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، فرهنگ جغرافیایی آبادی های کشور جمهوری اسلامی ایران، مشهد، ج۳۲، ص ۲۷۱٫

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.