فضاهای کالبدی نیشابور در قرون میانه اسلامی

هادی بکائیان

دکترای تاریخ ایران پس از اسلام

مفهوم شهر در تاریخ ایران ریشه در دوره ساسانی دارد و از واژه «خشت» به معنای جایگاه پادشاهی و مرکز قدرت گرفته شده است. با ورود اسلام به ایران و تحولات سیاسی رخ داده و افزایش طبیعی جمعیت در نتیجه مهاجرت اقوام عرب به داخل ایران ، مراکز شهری گسترش و توسعه یافت و برخی شهرهای جدید تأسیس گردید. این توسعه در پی خود موجبات رشد مناسبات شهری وافزایش جمعیت شهرنشین و درنتیجه شکل‌گیری طبقه متوسط شهری و پیدایش طبقه اشرافی بازرگان در میان آنان شد.

قرون میانه اسلامی- ۳ تا ۷ هجری- را می توان اوج رشد شهرنشینی و توسعه مناسبات شهری و پیدایش طبقه متوسط شهری در سرزمین ایران دانست. آنچه در پی ورود اسلام و رشد شهرنشینی و توسعه شهرها خصوصا در قرون میانه اسلامی رخ داد  تأسیس فضاها و اماکن کالبدی جدید در درون شهرها با توجه به نیازها و ضروریات سیاسی، مذهبی و اقتصادی جدید بود، در حالی که در پشت این تحولات نقش حکومت ها بسیار پر رنگ تر از پیش بود. آن چه عصاره این بحث است تأثیر تحولات سیاسی، مذهبی و اقتصادی بر شکل گیری فضاهای کالبدی جدید درشهر اسلامی با رویکرد نمونه وار نیشابور به عنوان یکی از مهم ترین کلان شهرهای دوره اسلامی است.

در تعریف شهر دوره اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. فقها شهر را جایی می‌دانستند که در آن حدود جاری و مسجد جامع داشته باشد. آن ها دو گونه شهر می‌شناختند: « مصر» که به شهر بزرگ و مهم گفته می‌شد و قصبه که به شهرهای کوچک‌تر اطلاق می‌شد. با این دیدگاه شهرهایی چون سمرقند و بغداد از امصار و هرات و بلخ از قصبات به شمار می‌رفتند. هر شهر به ارباع یا نواحی‌ای تقسیم می‌شد مثلا نیشابور خود چهار ربع داشت که بر روستاهای مهم و بزرگی شامل می‌شد

ساخت شهرهای ایران دوره اسلامی به مانند دوره پیش از اسلام دایره ‌وار بود. ارگ یا کهن دژ، ربض یا شهر بیرونی و شارستان شکل اصلی شهر ایرانی را در دوره اسلامی- به مانند دوران پیش از اسلام- تشکیل می‌دادند. ورود اعراب به ایران به تخریب بسیاری از فضاهای کالبدی شهرهای ساسانی انجامید و تحولاتی را در ساخت شهری شهرهای ایران فراهم نمود. با مهاجرت و سکونت برخی قبایل عرب به داخل شهرهای ایران تغییرات وسیعی در شکل‌بندی و ساخت شهری ایجاد شد. ربض اهمیت یافت و برخی عناصر اساسی شهر اسلامی به آن انتقال یافت .این امر در شهرهای بزرگ با آهنگ تندتری اتفاق افتاد.

از قرون سوم تا ششم هجری با تحولاتی که در عرصه سیاسی رخ داد شهرهای ایران به‌سرعت از این تحولات تأثیر پذیرفت. قدرت‌گیری ترکان، توسعه امپراتوری‌های غزنوی و سپس سلجوقی و وجود ضروریات جدید، رشد مناسبات شهری و شهرنشینی، افزایش مبادات بازرگانی و افزایش و تولید و به دنبال آن اهمیت یافتن بیش از پیش بازاربرحیات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی شهرهای ایران این دوره تاثیر گذارد. این تحولات که بر سه محور سیاست، مذهب و اقتصاد شکل گرفته بود ،مهم‌ترین تأثیر خود را بر اماکن و فضاهای کالبدی شهرهای ایران این دوره گذارد. ساخت شهری و فضاهای کالبدی شهر نیشابور به عنوان کرسی ایالت بزرگ خراسان و یکی از کلیدی‌ترین شهرهای اداری- سیاسی ایران آن روزگار به عنوان الگویی تمام و کمال از این تحولات قابل پی گیری و بررسی است.

شهر اسلامی- مانند نیشابور- از حیث جغرافیایی و اجتماعی به محلاتی تقسیم می شد و تعداد محلات بیانگر اندازه شهر بود. چگونگی شکل گیری محلات دقیقا مشخص نیست اما ضروریات زندگی اجتماعی و برخی مشابهت ها در بین مردم در ادوار اسلامی سبب جمع شدن عده ای در یک ناحیه می شد و به ترتیب محله شکل می گرفت. شکل گیری محله تابع شرایط اقتصادی و جمعیتی و سیاسی- اقتصادی در ادوار تاریخ بوده است.

نیشابور در قرون میانه اسلامی از محلات فراوانی برخوردار بود. مقدسی از ۴۴ محله آن یاد می کند که برخی از آن ها به اندازه نیمی از شیراز بوده اند. حاکم نیشابوری نیز از چهل و هفت محله آن یاد می کند و حیره را مهم ترین و بزرگ ترین این محلات می داند. برخی محلات به مانند شادیاخ به قدری بزرگ بود که یاقوت آ را همانند قریه ای متصل به شهر فرض نموده است یا برخی محلات مانند جولاهگاهان از حیث بزرگی در صورت جدایی توان تبدیل به شهر کوچکی را داشتند.این محلات بر اساس شرایط اقتصادی ازهم مشخص بودند و در نواحی جغرافیایی خاصی قرارداشتند .مثلا محله ملقاباد، محله علما و تجار و توانگران بود. برخی محلات نام خود را از نام یک فرد مهم ساکن می گرفتند یا بر اساس ویژگی خاص محله که بدان موصوف بود نام گذاری می شد. محلاتی مانند: بدستان، سنجدستانه، چهارسوی بزرگ، باب ابی الاسود از این جمله بودند. برخی نیز به نام گروه یا قوم خاص مهاجری که در آن سکونت داشتند معروف بودند مانند محله کرمانیان .محلات کانون منازعات سیاسی و چالش های فرقه ای و اجتماعی بودند و در کشاکش های مختلف مانند دو شهر رقیب در برابرهم صف آرایی می کردند. حیره و منیشک از جمله این محلات نیشابور بودند.

پس ازمحله کوچه که به عنوان عنصری در درون هر محله وجود داشت از اهمیت برخوردار بود. تعداد کوچه ها نیز معمولا دلیلی بر بزرگی محله بود. کوچه ها در نیشابور معمولا به نام افراد مهم ساکن در آن یا شغل غالب ساکنین آن معروف می شد . کوچه ابوبکر صبغی یا کوچه قصارین ازاین جمله بودند.

بازاراز جمله مهم ترین و کلیدی ترین فضاهای کالبدی شهراسلامی بود که در قرون میانه توسعه فراوانی یافت. بازارتأمین کننده اصلی نیاز مردم شهر اصلی و شهرها و روستاهای تابعه بود. در قرون میانه اسلامی در سایه توسعه شهرنشینی ومناسبات شهری و رشد طبقه بازرگان، بازار بیش از پیش گسترش یافت.

بازارهای این دوره غالبا پلانی صلیبی شکل داشتند ومحل تلاقی دو بازار که چهار سوق نامیده می شد محل تجمعات مردمی یا بعضا جامع شهر بود. این خود دلیلی بر پیوند نزدیک مذهب و اقتصاد در سایه حمایت سیاست در این دوره بود. بنا به نقل حاکم نیشابوری بازار حیره در همین محله از بزرگ ترین بازارهای شهرنیشابور بود که طول آن یک فرسخ و تمام آن تقریبا سرپوشیده بود .به جزاین نیشابور از دو بازار به نام های مربعه بزرگ و مربعه کوچک سود می برد که به صورت صلیبی هم را قطع می کردند و محل تلاقی آن ها چهارسوی بود. در داخل این دو بازار دکان ها و انبارها و خان ها و تیم هایی بود که به مشتریان خدمت می رساندند. در درون بازار فضاهای کالبدی دیگری به مانند اکثر شهرهای اسلامی همچون گرمابه و به تدریج مدرسه، خانقاه نیز اضافه شد.

مسجد از جمله ره آوردهای ورود اسلام بود. مسجد به عنوان نماد آیین جدید در غالب شهرهای اسلامی بلافاصله با ورود اسلام جایگزین آتشکده شهر شد و در واقع بر روی آن ساخته شد. اتفاقی که در قرون میانه از جمله در نیشابور نیز رخ داد این بود که مسجد که بر روی آتشکده در کهندژ= قهندز بنا شد بعدتر با گسترش شهر و ادغام ربض در شهر داخلی عموما در ربض ساخته شدند. این حادثه شاید دلیلی بر پیدایش و لزوم وجود مهم ترین نماد اسلامی در میان مردم بود. در قرون میانه به دلیل پیوند سیاست و مذهب به اهمیت مسجد در دید حاکمان افزوده شد و جامع هر شهر محل اصلی بیان اعلانات حکومتی از زبان خطیب جمعه در نماز جمعه شد.

از دو مسجد بزرگ نیشابور اطلاعاتی در دست است. اولی پس از عبدالله بن عامر به دست ابومسلم در مقیاسی وسیع ساخته شد و در کنار آن مسجد با شکوه دیگری به فرمان عمرولیث در ربض و کنار بازار. از دوره سلجوقی از مساجد با شکوهی همچون جامع منیعی و مسجد مطرز روایاتی در دست است که همه در فتنه غز نابود شدند.

دیگر فضای کالبدی شهرهای اسلامی- ایرانی میدان بود. میدان محل تجمع مردم و بیان اعلانات شهری و حکومتی بود و گاه با هدف محلی برای آمادگی سپاهیان برای اعزام به نبرد نیز استفاده می شد. هر محله از تعدادی میدان بهره می برد که معمولا به نام محله یا فرد مهم ساکن محله معروف بود. میدان هانی، تلاجرد، حسین بن معاذ از جمله میادین معروف شهر نیشابور بودند. در میدان حسین بن معاذ قصری وجود داشت که مدتی در آن هارون الرشید ساکن بود.

مقابر و مزارات نیزاز جمله فضاهای کالبدی شهر نیشابور بودند که در محلات مهم شهر قرار داشتند. هرمحله معمولا دارای مقابر خاص دفن اموات ساکنین محله بود. مقابر عموما به نام محله یا خاندان مهم محله یا گروه مذهبی خاصی مشهور بودند. مقابر: حیره ،باب معمر ،ملقاباد، امیرعبدالله طاهر و خاندان وی و گورستان سادات که محل دفن سادات نیشابور بود از این جمله بودند.

گرچه بسیار اندک اما بیمارستان یا مریض خانه‌ها نیز از جمله اماکن و فضاهای کالبدی برخی شهرهای مهم اسلامی به شمار می رفت. نیشابور از جمله شهرهای مهمی بود که از این مؤسسات عام المنفعه سود می برد. از روایت مقدسی در خصوص خواست یکی از سرداران سامانی برای ساخت مریضخانه در نیشابورازاهمیت این مؤسسه در نیشابورآگاه می شویم. روایات تاریخی از ساخت بیمارستانی به همت عبدالملک خرگوشی متوفای ۴۰۵ ق در نیشابور یاد می کنند به دنبال این ها بیمارستان نظامیه می آید که از جمله اماکن مرتبط با نظامیه نیشابور بوده و احتمالا بیش تربه طلاب ومدرسان این مؤسسه خدمت ارایه می داده است.

خانقاه ها و دویره ها و حظیره ها نیز از جمله فضاهای جدیدی بودند که در گذر زمان و در اثر توسعه تصوف در شهرهای ایران دوره سلجوقی ودرسایه حمایت دولتمردان این دوره به سرعت رو به افزایش گذاشتند. این اماکن معمولا درکنار منازل مسکونی صاحبان آن ها و یا در کنارمساجد ومناطق پر ازدحام شکل می یافتند اما معمولا در اثر برخوردهای گروه های مذهبی دچار مشکل می شدند. خانقاه تلاجرد، طرسوسی، محمود، عبدالرحمن سُلَمی ،دویره بیهقی از این جمله بودند.

با پیدایش اولین نهادهای تعلیم و تربیت یعنی مدرسه در جهان اسلام در نیشابور این مؤسسات تبدیل به یکی از مهم ترین فضاهای کالبدی شهرهای قرون میانه اسلامی شدند. با توسعه مدارس مذهبی که با حمایت های دولتمردان در شهرهای ایران رو به فزونی گذاشت، این نهاد مهم ترین تأمین کننده نیروی انسانی تعلیم یافته برای دیوانسالاری ایرانی- اسلامی شد. نیشابور ازحیث مدارس در دنیای اسلام شهره آفاق بود و به جز نظامیه که در زمان خود از مهم ترین اماکن تعلیمی مذهبی شد بالغ برهشتاد درصد مدارس شناخته شده شهرهای اسلامی در این شهر قرارداشتند. محل آن بسته به نظر مؤسس آن متفاوت بود. متصل به منزل مسکونی، متصل به مسجد و یا در کنار بازار و چهارسوی بزرگ تأسیس آن مشتاقان فراوانی را در طی سه قرن برای کسب علوم مذهبی به خود جذب می کرد .

در کنار همه این اماکن نباید از جمله عناصر اصلی شهر ایرانی- اسلامی یاد نکرد. حصار یا بارو به دلیل حفظ شهر از حمله دشمنان و دزدان نقش کلیدی در حیات شهر ایفا می کرد. طول آن به گستردگی شهر ارتباط داشت و عرض دیوارهای باروهای شهر معمولا به قدری قطور بود- حدود ده متر- که چهارپایان به راحتی روی آن عبور و مرور می کردند. حصار نیشابور به دلیل استفاده از مصالح محلی چون گل و خشت از استحکام زیادی برخوردار نبود به همین دلیل بارها فرو ریخت و مرمت شد. شاید یکی از دلایل مهم تسلیم مداوم شهر در برابر دشمنان همین باروی نامطمئن شهر بوده است. در حصار شهر چند دروازه برای ورود و خروج و ارتباط با بیرون تعبیه می شد که عمدتا در چهار جهت جغرافیایی بود. اما گاهی در یک جهت دو یا چند دروازه ساخته می شد. دروازه های قباب، جنگ، احوص آباد، بُسر شیرین و دروازه سوخته مهم ترین دروازه های نیشابور بودند.

فضاهای کالبدی یاد شده مهم ترین موارد موجود در شهرهای ایرانی- اسلامی با رویکرد نمونه وار به نیشابور بودند که با گذر زمان شکل یافتند و توسعه پذیرفتند و بعضا از میان رفتند اما بسیاری از آن ها تا حدود دو سده پیش در درون شهرهای ایران به حیات خود ادامه دادند.

نتیجه گیری: از مباحث مطروحه فوق می توان چند واقعیت درخصوص نیشابور به عنوان الگوی شهرهای اسلامی قرون میانه دست یافت:

۱-ساخت اصلی شهر از الگوی پیش از اسلام تبعیت می کرد اما ضروریات جدید تحولاتی در آن را سبب شد.

۲- گسترش ارضی سرزمین ایران در ادوار تاریخی، گسترش مناسبات شهری و رشد شهرنشینی، افزایش تولیدات و صنایع شهری و رشد بازار موجبات توسعه فضاهای کالبدی و تأسیس فضاهای جدید را فراهم کرد.

۳-پیوند سیاست، مذهب و اقتصاد در قرون میانه اسلامی در اهمیت یافتن فضاهای جدید شهری همچون مسجد جامع، مدرسه و خانقاه کمک فراوان نمود.

۴- حمایت های دولتمردان و سیاست مداران در قرون میانه اسلامی از عوامل اصلی رشد فضاهای کالبدی شهرهای ایرانی اسلامی و خصوصا نیشابور بود.

(منابع و مآخذ مقاله به دلیل کمبود فضادر دفتر نشریه محفوظ می باشد)

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “فضاهای کالبدی نیشابور در قرون میانه اسلامی

  1. اشتراک ها: فضاهای کالبدی نیشابور در قرون میانه اسلامی - نیشابوریا

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.