غده ی فساد و حساسیت افکار عمومی 

‌حبیب اله قربانی

کارشناس ارشد مطالعات جهان

فساد در هر سطحی ناپسند است.فساد پایه های اعتماد عمومی را نسبت به حاکمیت، به عنوان اساسی ترین پشتوانه ی نظام، سست می کند.. به باور برخی از مسئولین، فساد دشمن درونی و مهمترین تهدید برای بقای نظام جمهوری اسلامی است. فسادهای کوچکی که در سازمان های دولتی مانند مدرسه، دارایی، شهرداری و… صورت می گیرند، مقدمه ای است برای شکل گیری اختلاس های بزرگ و آسیب های غیر قابل جبران نظام اجتماعی . مع الاسف، برخی نسبت به این تهدیدها بی تفاوت هستند. هرچند در عصر ارتباطات، پنهان کردن زخم فساد و به تبع آن آسیب های اجتماعی امکان پذیر نیست. دراین  یاد داشت  برآنیم نگاهی داشته باشیم به برخی از عواملی که باعث شده زخم فساد و غده ی چرکین آن سربازکند

در دوره ی معاصر و به ویژه در دهه ی اخیر، پدیده ای به نام فساد توجه مردم را بیش از پیش به خود جلب کرده است. در کشورهای توسعه یافته یا در حال توسعه، مفاسد اقتصادی یا غیر اقتصادی و …، بسیاری از حکومت ها، سیاستمداران و احزاب را از قدرت به زیر کشانده است. البته میزان تاثیر فساد بر زوال قدرت با میزان حاکمیت مردم سالاری ارتباط مستقیم دارد. در کشورهایی مانند ژاپن یا کره ی جنوبی، یک فساد کوچک می تواند به سقوط دولت بیانجامد.

فساد پدیده ی جدیدی در زندگی انسان نیست. دو هزار سال پیش، نخست وزیر یکی از شاهان هند به نام «آرتاشاسترا» کتابی درباره ی فساد نوشته است یا «دانته»، هفت قرن پیش، در کتاب خود کمدی الهی، رشوه دهندگان را در عمیق ترین نقطه ی جهنم جای داده و در قانون اساسی آمریکا نیز رشوه دادن و گرفتن جرم تلقی می شود. به هرحال، توجه به فساد در سالهای اخیر به دلیل رشد آگاهی مردم بیشتر از گذشته شده و مردم نسبت به آن حساسیت زیادی از خود نشان می دهند.

جلب توجه مردم به فساد در دوران اخیر دلایل گوناگونی دارد. رشد آگاهی یکی از مهمترین عواملی است که باعث شده مردم نسبت به فساد واکنش بیشتری از خود نشان دهند. در گذشته، گرایش زیادی برای افشا و یا تمرکزی برای مفاسد اقتصادی و… وجود نداشت. استدلال برخی هم این گونه بود که افشای فساد مسئولین باعث تضعیف حاکمیت شده و از طرف دیگر بهانه به دست دشمنان می دهد که در کشور تفرقه ایجاد کنند. لیکن رشد آگاهی مردم و انتقال سریع اخبار و شایعات در سال های اخیر موجب شده تا دستگاه های ذیربط نسبت به این اخبار حساسیت بیشتری نشان دهند. در واقع این واکنش ها در راستای تقویت نظام صورت می گیرد چرا که در صورت بی تفاوتی، بازار شایعه و سوء استفاده از آن شدت یافته و مردم را نسبت به نظام بی اعتماد خواهد نمود.

علاوه براین گسترش استفاده از اینترنت و فضای مجازی باعث شده تا برخی تابوها شکسته شود. در گذشته کسی جرات نمی کرد نسبت به مفاسدی که برخی از سوء استفاده کنندگان از مسئولیت مرتکب می شدند، شکوه ای داشته باشد. ناشناسی و پنهان بودن هویت در فضای مجازی باعث شده تا مردم آزادانه این افراد را به چالش کشیده و سوء استفاده های آنها را از موقعیت و پست خود به اطلاع دیگران برسانند.

در کنار شکستن تابوی استفاده ابزاری از سیاست برای بهره مندی اقتصادی، ارتباط مردم در گوشه و کنار جهان در فضای مجازی نقش مهمی در تمرکز افکار عمومی با پدیده فساد است. رسانه های مجازی امکان مردم را با هم آسان کرده است. مردم کشورهایی که فساد کمتری در آنجا رواج دارد با مردمی که کشورشان هر روز با مفاسد متنوعی دست و پنجه نرم می کند ارتباط پیدا می کنند و مبارزه با فساد، به عنوان یک هدف، مطالبه عمومی آنها می شود.

در کنار این عوامل، نقش سازمان های غیر دولتی را نیز نباید در افشای مفاسد و توجه افکار عمومی به مقوله فساد نادیده گرفت. امروزه در شهرها و مناطق مختلف کمپین های مختلف مردمی وجود دارند که بر رفتار مسئولین و کارمندان نظارت کرده و نکات مثبت و یا منفی را در گروه های خود طرح و به قضاوت افکار عمومی می گذارند. کوچکترین فساد، از تنبیه یک دانش آموز در مدرسه ای دور افتاده گرفته تا گم شدن دکل نفتی، هر یک می تواند به نوعی واکنش افکار عمومی را به خود جلب کرده و مسئولین مرتبط را مجبور به پاسخگویی کند.

محققان و دانشمندان کارهای تحقیقی متفاوت و فراوانی درباره ی فساد انجام داده اند. علل، نتایج، معیار های سنجش و فعالیت های بهبود بخش، موضوعاتی است که در مقوله ی فساد مورد توجه قرار گرفته است. علاوه براین نقش فساد در رشد آسیب های اجتماعی و کاهش توسعه یافتگی، تحقیقات مستقلی را به خود اختصاص داده است. محققان توصیه می کنند که مبارزه علیه فساد، هرگز آسان نیست و نمی توان مستقل از دولت ها به ان پرداخت. اگر در دولت ها تغییرات و اصلاحات لازم صورت نگیرد، فساد به اشکال مختلف تداوم یافته و بدون توجه به آرمان و اهداف اجتماعی به حیات خود، تا مرز نابودی جامعه ادامه می دهد.

عامل دیگری که باعث شده است در دنیای امروز توجه به فساد بیشتر شود، متاسفانه افزایش بیش از حد آن است. غده ی سرطانی فساد بزرگ شده و به همین دلیل توجه به آن نیز فزونی یافته است. رشد خودخواهی و بی تفاوتی نسبت به دیگران عامل مهمی است که باعث شده فارغ از شایسته سالاری، مناصب مهم به دست کسانی بیافتد که به دلیل ناتوانی نمی توانند اقدامی در توسعه و گسترش خدمات یا تولیدات بنگاه تحت امر خود داشته باشند. نتیجه چنین وضعیتی این است که از هر پست و منصب به عنوان فرصتی برای تضمین تامین نیازهای مادی تا اخر عمر استفاده شود. نتیجه هم مشخص است. صورت گرفتن فسادهایی که واقعا توجیه عقلانی نمی تواند داشته باشد.

برای فساد علل و عوامل مختلفی ذکر شده است. در این رابطه با دو گروه از مردم مواجه هستیم. کسانیکه متقاضی فساد هستند و آنهایی که در سازمان ها و ادارات عمومی و دولتی فساد را عرضه می کنند. تقاضا برای فساد تحت تاثیر عوامل متفاوتی انجام می شود که مهمترین آن عبارت اند از:

۱- قواعد و قوانین

۲-  ویژگی خاص قوانین مالیاتی

۳- امضا های طلایی

۴- تامین یا فراهم کردن برخی از کالاها و خدمات پایین تر از قیمت بازار.

در عرضه ی فعالیت های مفسده انگیز نیز این عوامل از همه مهمتر هستند:

۱- سنت کاغذ بازی

۲-سطح حقوق کارمندان بخش های دولتی و عمومی

۳-سیستم مجازات

۴-میزان و نوع نظارت سازمانی

۵-شفافیت قواعد، قوانین و پروژه ها

۶- مجموعه رهبری سازمان.

در یک سازمان دولتی، نیمه دولتی یا شبه دولتی، ممکن نیست بتوان میزان فساد و انحراف را اندازه گرفت ولی می توان استنباط و برداشت مردم و مسئولین نسبت به آن را به صورت کمی مشخص نمود. متاسفانه در این رابطه نیز کارهای زیادی صورت نگرفته است. با این حال برخی سازمان ها از نظر عموم مردم بیشتر در معرض فساد و دریافت رشوه و سوء استفاده ی مالی قرار دارند. اگر به عوامل موثر در تقاضا برای فساد و عدول از قوانین نگاه کنیم در برخی از سازمان ها، رعایت نکردن قواعد و قوانین موجب  می شود این پیام به ارباب رجوع ارسال شود که در صورت یافتن رانت یا پارتی، می توان برخی مزایا، کالاها یا خدمات را به قیمتی کمتر از بازار به دست آورد.

 

چشم اسفندیار فساد

 

در شماره ی پیشین اشاره شد که فساد در جوامع انسانی موضوع جدیدی نیست. همواره انسان هایی بوده و هستند که به مال و جان و ناموس دیگران با زیر پا گذاشتن ارزش ها، هنجارها و قواعد پذیرفته شده ی اجتماع، طمع می ورزند. اما در جوامع امروز حساسیت مردم نسبت به فساد بیشتر شده است. عواملی همچون آگاهی مردم از حقوق خود، جهانی شدن و بسط شناخت متقابل مردم از جوامع دیگر، تشکیل کمپین های مجازی و غیر دولتی برای افشای مفاسد و از همه مهمتر فراگستری فساد، باعث شده تمرکز بر فساد و اخبار مربوط به آن بیشتر شود.

در علم پزشکی وقتی سلول های سرطانی افزایش یافته، از یک بافت به بافت دیگر مهاجرت کرده  و کارکرد آن را با خلل مواجه کنند، گفته می شود که سرطان، متاستاز کرده(جهش یافته) است. اکثر مرگ و میرهای ناشی از سرطان، به علت متاستاز غده های سرطانی است. برای جوامع بشری نیز، فساد حکم سرطان را دارد. اگر فساد دامن یکی از بخش های جامعه شامل خانواده، نظام آموزشی، نظام اقتصادی و سیاسی را بگیرد، تمام بخش های جامعه می تواند درگیر آن شده و حیات اجتماع با تهدید مواجه شود. به باور توکلی، نماینده ی سابق مجلس، فساد مهمترین تهدید نظام جمهوری اسلامی است. برای مقابله با این تهدید، باید آن را به خوبی بشناسیم. هر چه بیشتر این پدیده مورد وا کاوی قرار گرفته و شناخته شود، درمان و مقابله با آن آسان تر خواهد بود. در این راه باید از نظرات و تجربیات اندیشمندان سایر جوامع به خوبی استفاده شود. به همین دلیل این یاد داشت ها عموما گزینش و ترجمه ای است از مقالات و تجربیات کسانی که با غول فساد دست و پنجه نرم کرده اند.

تعریف فساد

فساد به عنوان یکی از مبهوت کننده ترین و قدیمی ترین پدیده های جوامع انسانی، در هر کشوری وجود دارد. ارتکاب فساد از سوی کسانی که مورد وثوق مردم بوده اند همیشه باعث گیجی و بهت و حیرت مردم می شده است. افلاطون و ارسطو از فساد با عنوان بیماری عمومی نظام سیاسی یاد می کنند. آنها فساد را عملکرد نامطلوبی می دیدند که نظام های سیاسی شاهی، اشرافی یا دموکراسی را نابود می کند. «کارل فردریش» فساد را رفتاری انحرافی ارزیابی می کند که با انگیزه های خاص و به منظور سوء استفاده از منافع عموم مردم برای منافع شخصی صورت می گیرد. دانشمندی دیگر به فساد به عنوان استثمار همگان نگاه می کند. برای تعریف فساد تلاش های بسیاری انجام شده است. با این حال در تعاریف متعدد، «سوء استفاده از ادارات دولتی و عمومی جهت کسب منافع شخصی» وجه مشترک است. ادارات دولتی و عمومی می توانند به روش های گوناگون، برای مثال گرفتن موافقت یک کارمند با پرداخت رشوه، مورد سوء استفاده قرار گیرند یا ممکن است فرصت طلبان بدون پرداخت رشوه از طریق اختلاس درآمدهای دولت یا سوق دادن آن به سوی جیب افرادی خاص از بیت المال سوء استفاده کنند.

عوامل موثر بر وقوع فساد کدامند؟

در کشورهای مختلف، ساختار حکومتی شرایط و فرصت های گوناگونی برای فساد ایجاد می کند. «لسلی هولمز»(۱۹۹۳ص۱۵۷) دلایل شکل گیری فساد را در سه دسته فرهنگی، روانشناختی و ساختاری طبقه بندی می کند. از نظر فرهنگی فساد در باورهای افراد ریشه دارد. وقتی در جامعه به انواع حیل متوسل می شوند تا با دور زدن قانون سهم بیشتری از مزایای اجتماعی و اقتصادی به دست آورند و آن را عین با عرضه بودن و زرنگی جلوه  دهند، فرهنگ مردم باید اصلاح شود. همچنین توزیع نامناسب ثروت و فقر والدین در کودکی، عقده ی حقارت را در فرزندان تشدید می کند. فرزندان خانواده های فقیر، اگر در بزرگسالی نتوانند از مجاری قانونی کمبودهای کودکی خود را جبران کنند به سوی فساد گرایش پیدا می کنند. علاوه براین از نظر ساختاری، تبعیض و بی توجهی به شایسته سالاری مهمترین عامل موثر بر افزایش فساد در جامعه هستند.

کلیتگارد(۱۹۹۸) سه بعد از ساختار نهادها را  که به طور جدی موجب فساد می شوند مطرح می کند. ۱- قدرت انحصاری کارمندان ۲- درجه اختیار و آزادی که به کارمندان در حوزه ی کاری شان داده می شود. ۳- میزان شفافیت و مسئولیت پذیری که در یک نهاد یا سیستم وجود دارد.

نقص قوانین و نبود نظارت، عامل دیگری است که در رشد فساد موثر است. معمولا نمایندگان مجلس نقش تدوین قوانین مناسب برای برخورد با فساد و نظارت بر اجرای آن را بر عهده دارند. اما وقتی نمایندگان به جای کار نمایندگی به کار تجاری می پردازند، اگر خود فساد نکنند! فرصت انجام وظیفه را از دست داده، راه را برای گسترش فساد هموار می کنند.

تاثیر فساد بر توسعه ی سیاسی و اقتصادی چگونه است؟

فساد توسعه ی اقتصادی و سیاسی جوامع را هدف قرار می دهد. به اعتقاد برخی دانشمندان، فساد ممکن است در سطوح کم باعث رشد اقتصادی شود. اما همه ی آنها تاکید می کنند که در سطوح بالا و گسترده، این پدیده به شدت بر توسعه ی اقتصادی و سیاسی تاثیرات منفی خواهد گذاشت. به عبارت دیگر، وقتی فساد در جامعه فراگیر می شود، نمی توان به بهبود و توسعه ی آن جامعه امید بست. میزان بالای فساد در اجتماع، ثمر بخشی هزینه ها و سرمایه گذاری های عمومی را کاهش می دهد، موجب افزایش کسر بودجه می شود، از درآمد دولت می کاهد، مشروعیت نظام سیاسی را زیر سوال می برد و مانع توسعه ی مردم سالاری خواهد شد.

چگونه می توانیم فساد را کاهش دهیم؟

تجربیات و سیاست کشورها در موضوع مقابله با فساد و به ویژه مفاسد اقتصادی متفاوت است. تغییر شیوه ی ارائه ی  خدمات مدنی و اجتماعی یکی از راه های مقابله با فساد است. در بسیاری از کشورها خدماتی که توسط بخش های دولتی و غیر دولتی به مردم ارائه می شود تحت نظارت شدید رسانه ها و موسسات مردم نهاد قرار دارند. رسانه ها و نهادهای مدنی غیر دولتی، با نظارت خود اجازه نمی دهند، خدمات عمومی از استاندارد کافی برخوردار نباشند و یا در آن سوء استفاده و فسادی صورت گیرد.

سیستم قضایی و تقویت آن، عامل دیگری است که می تواند میزان بالای شیوع فساد را در کشور، کنترل کند. اصلاح و تدوین قوانین متناسب با انواع فساد، آشنایی قضات با اشکال جدید وقوع فساد، برخورد علمی و منطقی با آن و قاطعیت در برخورد با مفسدان، در تقویت و بهبود عملکرد سیستم قضایی موثر است. نباید مفسدان در کشور احساس آرامش کنند.

سیستم مالیاتی، عامل دیگری است که می تواند نقش تعیین کننده ای در کاهش فساد داشته باشد. معمولا یکی از دلایل اخذ مالیات، تعدیل توزیع ثروت در جامعه و خدمت رسانی به طبقات ضعیف اجتماعی است. اما ضعف سیستم مالیاتی موجب می شود که بر خلاف روح قانون، افراد ضعیف به دلیل نداشتن قدرت مجبور به پرداخت مالیات شوند و سرمایه داران بزرگ از پرداخت آن استنکاف نمایند. گریز از پرداخت مالیات توسط شرکت ها و نهادهای مهم اقتصادی به نهادینه شدن فساد در جامعه می انجامد.

در کنار عوامل فوق، تبعیض و نابرابری در کشور تاثیر زیادی بر رشد فساد دارد. تبعیض به اشکال مختلفی موجب فساد می شود. از طرفی گروه ها و افرادی که نسبت به آنها تبعیض روا داشته می شود، به تدریج احساس می کنند که باید همیشه نسبت به دیگران سهم بیشتری از مزایا نصیب شان شود. این موضوع باعث می شود در مواقعی که چون همیشه سهم بیشتری از مزایا به دست نمی آورند، احساس بی عدالتی کنند. در نتیجه برای جبران آن دست به فساد خواهند زند. از طرف دیگر گروه ها و افرادی که در جهت منفی احساس تبعیض می کنند، همیشه مفاسد خود را در درون خود مشروعیت خواهند داد. احساس ناخوشایند نابرابری مانع انجام درست نقش ها شده و افراد همین که فرصتی به دست می آورند به جای عملکرد درست، تمام تلاش شان را در جهت بستن بار خود و نزدیکان شان معطوف می کنند. به نظر می رسد، اصلاح قوانین و گسترش برابری در اجرای قانون بهترین تیری است که می تواند چشم اسفندیار فساد را هدف قرار داده و جامعه را از خوف هیولای دهشتناک فساد رهایی بخشد.

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.