شبیه خوانی درحضور پیتر بروک کارگردان جهانی تاتر

گفتگو: سید هاشم مداح

گفت و گو باسید رضا بیضایی  اولیا خوان تعزیه های نیشابور11 (1)

تعزیه یا شبیه خوانی به معنای متعارف به نمایشی گفته می شود که درآن واقعه کربلا به دست افرادی که هریک نقشی از  شخصیت های اصلی را بر عهده دارند نشان داده می شود .این نمایش نوعی نمایش مذهبی و سنتی ایرانی – شیعی است . درباره تاریخچه ی پیدایش این نوع عزاداری نظریات گوناگونی ابراز شده اما شکل رسمی و آشکار این نمایش از دوره معزالدوله از سلاطین آل بویه و دربغداد شروع شد. زمانی که او دستور به بستن بازارها و دکانها داد و مردم را به عزاداری و سوگواری فراخواند . تعزیه و شبیه خوانی هم در همن دوران پایه گذاری شد و ادامه یافت . در دوران صفویه تعزیه کم و بیش در ایران اجرا می شد اما دراین دوره بود که با کمک حمایت دولت شبیه خوانی رونقی دوباره یافت تا اینکه این هنردردوره ناصرالدین شاه قاجار به اوج کمال خود رسید . با ساخت تکیه دولت (با تقلید از تماشاخانه لندن) تعزیه خوانی با شکوه فراوان اجرا می شد … تکیه دولت که درابتدا برای اجرای تاترساخته شد ه بود براثرمخالفت ها ی زیاد به تکیه تبدیل شد .در آن زمان تعزیه در کاروانسراها و تکیه ها و فضاهای باز اجرا می شد. امرزه هم این سنت عزاداری رایج است و هم اکنون در شهر نطنز چهار تکیه شبیه تکیه دولت وجود دارد و تعزیه خوانی در آنها برپا می شود . اما در شهرمان نیشابور رسم شبیه خوانی به دوره قاجار باز می گردد .یکی از استادان مشهور این نمایش مذهبی در شهرمان سید رضا بیضایی است که شهرت او از مرزهای شهرمان بسیار فراتر رفته است . با او به گفتگو می نشینیم و خاطرات سالهای دور را مرور می کنیم .

اگر مایل باشید  گفت وگو را با خاطره دیدارتان با پیتر بروک کارگردان مشهور تاتر و سینمای انگلستان و جهان ،شروع کنید؟

با کمال میل در دهه پنجاه (سال ۵۳) و همزمان با بر پایی جشن هنر شیراز پیتر بروک برای اجرای تاتری به ایران آمده بود .ایشان در سفری تحقیقاتی  به نقاط مختلف کشوراز جمله نیشابور به دیدار ما آمد .در  آن زمان مشغول اجرای تعزیه در روستای شمسیه بودیم که .ایشان بعد ار دیدن تعزیه و تحت تاثیر قرار گرفتن آن حدود دو ساعت با ما گفت وگو کرد .پس از این ملاقات ،او به کشورش بر گشت و سال بعد به همراهی جناب آنتونی پیج و غفاری (همشهری راه نما و نماینده ی وقت اداره فرهنگ و هنر) و فرماندار به منزل شخصی ما در عبدل آباد (شبیه خوانها)  آمدند این بار قرار بود به همراهی تعزیه خوان های سراسر کشور در شیراز برنامه شبیه خوانی اجرا کنیم لذا من به همراه این گروه به شهرهای مختلف سفر کرده و حدود صدو بیست تعزیه خوان از جمله من و عباسی از نیشابور انتخاب شدیم .

 و پس از آن چه اتفاقی افتاد؟

حدود چهل روز در شیراز  تمرین کردیم و از تعداد  صدو بیست نفری که گفتم بیست نفر برای اجرا انتخاب شدیم و این تعزیه در حسینیه  مشیر با حضور جمع کثیری از مردم و مسئولین مملکتی وقت از جمله پیتر بروک اجرا شد و از نیشابور همان طور که گفتم من در نقش« اولیا »و عباسی درنقش «اشقیا» مجلس تعزیه ی حضرت ابوالفضل را با موفقیت اجرا کردیم .

استاد شما در تعزیه خوانی که بود و از چند سالگی شبیه خوانی را شروع کردید؟

استاد من پدرم مرحوم کربلایی نصراله بیضایی بود که تعزیه خوانی را در دوره جوانی و اواخر قاجاریه  در نیشابور (باغ ارگ)متعلق به نیرالدوله حاکم وقت نیشابور اجرا می کرده است .شغل پدرم بزازی بود وبعد ا ایشان درعبدل آباد ساکن شد. من تعزیه خوانی را از سن شش سالگی و با نقش رقیه نزد پدرم آغاز کردم و هر آنچه بلدم از ایشان آموخته ام لازم به ذکر است که پدرم در نقش چاووش ، کاروانی را که عازم کربلا  بوده (دوره قاجار) همراهی می کند و حتی خدمت آقاسید ابوالحسن اصفهانی که از علمای طراز اول آن زمان بوده مشّرف می شود و اجازه اجرای تعزیه را از ایشان می گیرد.

یک مجلس تعزیه از چه قسمتهایی تشکیل شده است؟

تعزیه معمولا با پیش خوانی مجلس اصلی شروع می شود .بازیگران معمولا تکه کاغذی را به نام فرد (نسخه) که مصراع آخر نقش طرف مقابل در آن نوشته شده است در اختیار دارد و بازیگران را معمولا تعزیه گردان (کار گردان ) راهنمایی می کند و نقشهای زنانه را نیز مردان بازی می کنند .شبیه خوانان معمولا دو دسته اند:« اولیا خوان »و «اشقیا خوان» اولیا خوان نقش خود را موزون و خطابه ای اجرا کرده و اشقیا خوان سخنان خود را ناموزون و معمولی ادا می کند .اولیا خوانها لباس سبز یا سیاه و اشقیا خوان ها لباس سرخ می پوشند .

موسیقی در تعزیه چه نقشی دارد؟

نقش موسیقی آوازی در تعزیه چشمگیر است به طوری که بازیگران باید با دستگاههای موسیقی ایرانی آشنایی داشته باشند.تا اگر نقش آنها تغییر یافت، بتوانند در دستگاه معین بخوانند .مانند شمر که در« نوا »یا «رجز» و علی اکبر که  در «دشتی »می خواند .اما تفاوت هایی هم بین موسیقی دستگاهی و موسیقی تعزیه وجود دارد . در تعزیه تنها دستگاه های «چهارگاه» و «ماهور» استفاده می شود .

در حال حاضر اجرای تعزیه در نیشابور با چه کیفیتی برگزار می شود؟

امروزه  نیشابور یکی از پایگاههای اصلی اجرای تعزیه در کشور بوده و اجراهای روستای فدیشه و اسحق آباد با شکوه بسیار برگزار می شود و استقبال نسل جوان نیز چشمگیر می باشد به طوری که هزاران نفر از این شبیه خوانی ها استقبال می کنند .

شما شاگردان خاصی هم تربیت کرده اید؟

بله من حدود بیست سال در سبزوار تعزیه خوان بودم، و نقش زیادی در تحرک شبیه خوانی در سبزوار داشته ام و در نیشابور هم بازیگرانی همچون: مرحوم سید حسن حاجی آبادی (امام)، تازیکی (امام) ، قرایی (حُر) ، عبدی (علی اکبرو زینب) ، فرزندم سید حسن بیضایی (زینب) ، زمانی (سکینه) و… را پرورش داده ام.

و در پایان اگر سخن نگفته ای هست عنوان بفرمایید

با توجه به اهمیت تعزیه خوانی در کشور ما و توجه خاص مردم به این نوع عزاداری سالار شهیدان ما از مسئولین تقاضای توجه بیشتر و همکاری افزونتری داریم . من با حدود هفتاد سال کار در این زمینه هنوز برای مساله ی بیمه مشکل دارم . امید این است که با توجه ویژه مسئولین فرهنگی و هنری شهرمان این هنر ملی – مذهبی آینده ی روشن تری را پیش روی داشته باشد و به رشدو بالندگی  خود ادامه دهد.

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.