شاهرگِ تمدن «کاریزی» نیشابور چه سرنوشتی می یابد؟

فروغ خراشادی

قنات؛ توزیع عادلانه ی آب بین انسان ها و زمین

«تمدن کاریزی» اصطلاحی ست که برای شهرهایی چون نیشابور و یزد و بسیاری شهرهای خشک و نیمه خشک دیگر به کار می رود؛ از ویژگی های عمده این تمدن، نخست، وجود قنات به عنوان سرمنشا حیات مردم و دیگر، صلح جویی و رسیدن به اهداف از راه گفت وگوست.

کمابیش همه می دانیم که قنات (کهریز یا کاریز) دالانی زیرزمینی ست که آب مناطق فرادست را به زمین های فرو دست می رساند و همین محدودیت منابع آب در جاهایی که قنات تامین کننده ی اصلی نیاز مردم آن جاست، در گذر زمان، موجب نرم خویی و انعطاف پذیری شده است؛ در مقدمه ی کتاب «قنات قصبه ی گناباد»، تالیف دکتر محمد حسین پاپلی یزدی، چنین آمده است: «قنات اگر ابداع نشده بود، در محدوده وسیعی از مناطق خشک و نیمه خشک کره ی زمین به ویژه در آسیا و شمال افریقا، عملا شهر و روستای بزرگی به وجود نمی آمد. تمدن متکی به قنات، تمدن ویژه ای ست که حکومت آن متفاوت است از حکومت های آبی، مرتعی و استپی، و متفاوت است از حکومت های تجاری.»

نظر به اهمیت قنات در شکل گیری «یک جا نشینی» و با توجه به شهرت نیشابور در زمینه ی قنات ها و پیشنیه ی استفاده از آن، در این شماره، ضمن گفتگو با کارشناسان آب های زیرزمینی و سطحی، خلیل حسنی و محمد ترک زاد، به امکان و امتناع احیای قنات ها و ارتباط میان خشکسالی و غیر فعال شدن این شاهرگ های حیاتی می پردازیم.

از قنات چه باید بدانیم ؟!

 «خیام نامه» در گفتگو با کارشناسان روان آب ها، چاه و قنات، نخستین پرسش را به این شکل مطرح کرد که : از قنات چه می دانیم و لازم است چه بدانیم؟

حسنی معتقد است عموم ما از قنات نه تنها چیز زیادی نمی دانیم بلکه اصولا هیچ نمی دانیم؛ او بیان می کند: در یک تعریف ساده می توان گفت قنات راهرویِ شیب دارِ انتقال آب است به اندازه ای که یک انسان به حالت خمیده و به ندرت ایستاده، بتواند در آن رفت و آمد کند؛ در این راهرو به فاصله هایی متناسب با مقدار و سطح آب زیرزمینی، چاه هایی حفر می شود و میله هایی در آن قرار می گیرد که خاک حفاری را به خارج منتقل کنند و خود قنات از این راه، اصطلاحا نفس بکشد. به دیگر سخن تامین اکسیژن و ابزار قنات زنی از راه همین میله ها (میل) امکان پذیر است.

وی در ادامه می افزاید: فاصله ی این میله ها بین ۲۰ تا ۲۰۰ متر می تواند متغیر باشد. وجود میله ها علاوه بر باربرداری و ارسال آسان تر ابزار و امکانات، در مرمت و بازسازی سریع و کم هزینه تر قنات نقش مهمی ایفا می کند.

حسنی یادآور می شود: دالان قنات تا به آب نرسیده، خشکه کار است و با رسیدن به آب های زیر زمینی، بخش تره کار آغاز می شود و راهروی یادشده با شیبی ملایم ومحاسبه شده از سمت چاه بالا دست (مادرچاه) به سوی چاه های بعدی و در نهایت به  سمت مظهر قنات (جایی که آب به سطح زمین می رسد) طراحی شده است. او می گوید اگر بخواهم به زبان ساده بگویم، تراوشات آب های زیر زمین، به درون دالان آبی می ریزد و در نهایت به سطح زمین می آید؛ اگر از ارتفاع بالا به یک «رشته قنات» نگاه کنیم به شکل لانه ی مورچه هاست؛ مسیری  که در جاهایی از آن یک میله از دل زمین بیرون زده است؛ آخرین میل  مشخص کننده ی مادرچاه است و معمولا در دل کوه و مخروطه آبرفتی قرار دارد و اگر سطح آب این چاه از شیب طراحی شده پایین تر برود، دیگر آبی در قنات جریان نمی یابد و آن قنات خشک شده است.

 

قنات های نیشابور؛ شُمار و شُعار

در برخی روایات تاریخی، شمار قنات های نیشابور، بالغ بر ۶۰۰۰ برآورد شده است که این رقم، تقریبا معادل یک ششم قنات های ایران است. در گفتگو با کارشناسان، معلوم شد که در حال حاضر، مستنداتی در دسترس نیست تا صحت و سقم این مساله را تایید کند و فعلا یک تیم تحقیقاتی در این زمینه مشغول به کار است و اعضای تیم، تا پایان تحقیقات، از هر گونه اظهار نظری، خودداری می کنند.

کارشناسان طرف گفتگوی «خیام نامه» اما معتقدند در گذشته، هر روستایی در نیشابور، دست کم یک قنات داشته و برخی روستاها دو یا سه قنات هم داشته اند. با یک حساب سرانگشتی، با توجه به شمار روستاهای نیشابور که در حال حاضر ۱۰۰۰ تاست و نظر به متروک شدن و از بین رفتن شمار زیادی از آن ها -حدود ۲۰۰۰ روستا- می توان شمار قنات های شهرستان را در گذشته حداقل ۳۰۰۰ رشته عنوان کرد. 

در حال حاضر بر اساس آمار رسمی، ۴۸۳ رشته قنات در نیشابور نقشه برداری شده که از این تعداد، طبق مستندات سال ۱۳۸۷ تنها ۴۰۵ رشته فعال است (آب دارد) که ۶ تای آن در شهر فعال است و۷۸ رشته ی دیگر بین سال های ۸۲ تا ۸۷- همزمان با حفاری بی رویه ی چاه ها- خشک شده است.

دغدغه دولت و امکان احیای قنات ها

در سال های اخیر و به ویژه پس از وعده ی رئیس جمهور در سفرش به خراسان رضوی مبنی بر احیای قنات های منطقه، زمزمه هایی از احیای قنات های غیرفعال و خشک به گوش می رسد؛ همین مساله را با محمد ترک زاد، دیگر کارشناس آب های سطحی و زیرزمینی، مطرح کردیم؛ او معتقد است احیای قنات با شرایط فعلی، بدون هزینه های میلیاردی و مهندسی دقیق امکان پذیر نیست. او می گوید: قناتی را که خشک شده، دیگر نمی توان احیا کرد، مگر بالاتر از چاه مادر آب، چاهی دیگر حفر کرد مادرچاه جدید- که نیاز به کار کارشناسی دامنه دار و صرف هزینه ی فراوان دارد.

او می افزاید: احتمالا منظور از احیای قنات، آن طور که مطرح شده است، لایه روبی و مرمت بوده است؛ مثلا برای قنات هایی که مادرچاه شان در رودخانه بوده که بسیج وارد شده یا جهاد کشاورزی برای لایه روبی آن ها تسهیلاتی در نظر گرفته است. ترک زاد دلیل غیر ممکن بودن احیای قنات ها را، رسیدن سطح آب زیر زمینی به پایین تر از حد جریان یافتن در دالان قنات می داند و می گوید: با شرایط اقتصادی فعلی، ساخت قنات جدید توجیه اقتصادی ندارد حتی اگر شرایط اقتصادی بالای مرز بحران هم باشد باز ساخت قنات ها بسیار هزینه بر و گران است.

انواع قنات های نیشابور و تفاوتشان با قنات های یزد

به گفته ی کارشناسان، مادر چاهِ ۸۰ درصد از قنات های نیشابور، به کوه وصل است و این امر موجب تغذیه ی چاه اصلی از آب بارش ها یا سر ریز چشمه ها می شود؛ آنان  می گویند: قنات «میرآباد» و کاریز «حشمتیه» نمونه هایی از این نوع اند و می توان در این قنات های متصل به کوهسار، چون دارای منبع تجدید پذیرند، تغییراتی اعمال کرد. نوع دیگری از قنات هم وجود دارد که به «چشمه قنات» معروف است و در اصل چشمه ای در کوهستان بوده، اما مردم برای رسیدن به جریان آب بیشتر و قوی تر در امتداد چشمه، از چند مترتا چند کیلومتر حفاری کرده اند و شکلی قنات مانند به آن داده اند؛ چشمه کاریز در روستای بقیع و قنات فدیشه به طول ۱۲ کیلومتر، از این نوع اند.

در ادامه ی گفتگو خلیل حسنی، یکی از کارشناسان، می گوید: میزان آب دهی قنات ها و  عمق مادر چاه نیز به سطح آب زیر زمینی بستگی دارد و از ۲ متر تا کمی بیش از ۱۰۰ متر – مثل مادرچاه قنات های بخش «زبرخان»- می رسد. آب دهی این قنات ها نیز با هم فرق دارد ؛ برخی قنات ها کم آب ده و برخی مانند قنات «مولوی درود» با ۷۰ لیتر بر ثانیه و قنات «روتخت خرو» با ۱۰۰ لیتر بر ثانیه، از قنات های پُر آبده هستند. او می افزاید: قنات هایی که در دشت وجود دارند، مثل قنات های سمت فیروزه، منبعی برای تجدید قوا ندارند و دِبی خروجی شان خیلی کم تر است.

با توجه به این که یزد یکی از شهرهای قائم به قنات است و حفر قنات و مقنی گری در یزد، زبان زد است، از کارشناسان جلسه می خواهیم تا تفاوت قنات های این دو شهر- نیشابور و یزد- را به طور مختصر بیان کنند؛ آن ها مهم ترین تفاوت را در عمق و طول قنات ها دانسته، عنوان می کنند: قناتی مانند ” زارچ” ۷۵ کیلومتر طول و میله هایی به عمق ۲۰ تا ۱۴۰ متر دارد؛ این قنات از یک سوی شهر به سوی دیگر کشیده شده است و تفاوت میزان بلندی میله های آغاز و پایانش به ۱۲۰ متر می رسد.

چرا ایرانی ها قنات را بر چاه ترجیح دادند؟!

ترک زاد به خیام نامه می گوید: سر ریز آب های زیر زمینی، از طریق کانالی که ساخته ی دست انسان است، به سطح زمین می آید؛ طی محاسبات دقیق و پیچیده ای، با صرف زمان زیاد و نیروی کار متخصص و ماهر، با ابزاری که در برابر تکنولوژی امروز، کاملا ابتدایی ست اما به شیوه ای کاملا کارآمد، اجداد ما قنات را اختراع و حفر کردند. قنات ابزاری برای برداشت کنترل شده ی آب بوده است و مردم ارزش آب برداشتی را خوب می دانستند. او می افزاید: بالا و پایین رفتن سطح آب، برداشت را تنظیم می کرده است؛ بنابراین قنات یک سیستم تنظیم هوشمند برداشت آب بوده که بارندگی های سالانه هم بر آن تاثیر داشته است.

ترک زاد می گوید: نکته ی مهم، بحث مالکیت آب در قنات است که به صورت همگانی ست و مالک خصوصی یا قبیله ای- ندارد. او ادامه می دهد: توزیع عادلانه ی آب بین بهره وران؛ مساله ای ست که امروز در حفر چاه مورد توجه قرار نمی گیرد.

 شاید کار سخت و طاقت فرسا، نیازمند عزم همگانی و مشارکت جمعی بوده است؛ این که همه در یک کار شریک و منتفع می شدند موجب همدلی و حفظ داشته هایشان می شده است. از سوی دیگر با پیشرفت تکنولوژی و استفاده از ابزار و امکانات حفاری، حفر چاه و برداشت بی رویه از آب های زیر زمینی رونق گرفته است و شکستن حریم زمین و میراث آیندگان به قیمت نابودی اقیلم و حیات یک منطقه در سایه ی نفع کوتاه مدت فردی توجیه می شود.

حفر چاه به ظاهر اقتصادی و مقرون به صرفه است و مالکیت شخصی ایجاد می کند اما تبعات بلند مدتِ مصرف غیر متعادل و برداشت در انحاء گوناگون از طبیعت، نه تنها منفعت شخصی، بلکه مصلحت عمومی را با خطر مواجه کرده است.

 این خطر، زنگی ست در گوش تحریریه ی خیام نامه تا همچنان به رسالت خود در خصوص آب و مسائل مرتبط با آن، بپردازند.- گزارش مرتبط با آبفا و آبفار را در شماره ی آتی، ارائه خواهیم کرد.

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.