سیلی برمدرس ، ختم جمهوری

به بهانه نودمین سالگرد طرح جمهوری در ایران

سیلی برمدرس ، ختم جمهوری

 

احمد شاه زمانی که به اجبار حکم صدارت رضاخان را در دست های خشن او گذاشت وراهی دیار غرب شد، خوب می دانست که راه بی بازگشتی راانتخاب نموده است.پس از خروج ویا به تعبیربهتر، فرار از روی ترس احمد شاه از ایران ، رضاخان که زمینه را برای ساقط کردن حکومت قاجار و تصاحب کامل قدرت فراهم می دید، تلاش کرد شعار جمهوری را که از آتاتورک همتای خود درترکیه تقلید کرده بود، در ایران پیاده سازد.

ایده استقرار رژیم جمهوری در ایران در نیمه دوم اسفند ۱۳۰۲ توسط رضاخان مطرح شد و طرفداران وی برای تهیه زمینه اجرای این نقشه ، تلگراف‌های متعدد و رایگان به امر رضاخان، از سراسر کشور برای برقراری جمهوری در ایران به تهران فرستادند و با دامن زدن به تظاهرات روزمره ، این طرح را به یک خواسته ملی وموج بزرگ اجتماعی ـ سیاسی تبدیل کردند. (۱) درهمین زمان بود که درمحوطه وزارت جنگ چادرها برافراشته شد و به توصیه نظمیه گروههای مختلف ازمحلات واصناف با پرچم های مشخص جمع شده مدح جمهوری می گفتند وهر روز رضاخان درجمع آنان حاضر شده وآنان را تشویق می کرد .ازآن سومدرس نیز به تدارک مشغول بودمحل فرماندهی اوعلاوه برمجلس، مدرسه سپه سالار بود که ازمدتها پیش احمد شاه تولیت آن را به اوسپرده بود.

کنسرت های عارف درحمایت از جمهوریت وعلیه سلطنت واحمدشاه وقاجار این فکر رادر دل بسیاری انداخته بود که رمز پیشرفت مملکت جمهوری است .طرفه آن که بسیاری ازرجال همچون مستوفی الممالک وفرمان فرما وسپهسالارتنکابنی واحتشام السلطنه ودیگر استخوان داران نیزدرحکومت جمهوری مقامی برای خود متصور بودند ودر پنهان با آن هم صدایی می کردند.(۲)

البته رضا خان، مصمم بود تا طرح جمهوری را به تصویب نمایندگان مجلس رسانده و آن را قانونی جلوه دهد.و درهمین راستا بود که به سرعت، انتخابات دوره پنجم را برگزار کرد و تمام تلاش خود را برای اعمال نفوذ در انتخابات نمایندگان موافق خود، به کار گرفت . این اولین انتخاباتی بود که توسط ارتش وامنیه صورت گرفت .و با فشار و تقلب فراوان، برگزار شد ، به گونه ای که در بعضی از ولایات کشور، فریاد می زدند:»به فرمان رضاخان، به فلانی رأی دهید.» (۳)

پس ازپایان گرفتن انتخابات ،مجلس پنجم در ۲۲ بهمن ۱۳۰۲رسماً افتتاح شد. با این وجود، تعدادی از مخالفان قدرتمند رضاخان ازجمله مدرس، به مجلس راه یافتند. در هفتمین جلسه مجلس، نمایندگان طرفدار جمهوریت طرحی را، مشتمل بر سه ماده، به شرح زیر به مجلس ارائه کردند:

«مقام رفیع مجلس شورای ملی،‌ نظر به تلگرافات عدیده که از تمام ایالات و ولایات و تمام طبقات مملکت در مخالفت با سلسله سلاطین قاجاریه و رای به انقراض سلطنت خاندان مذکور رسیده و نظر به اینکه تقریبا در تمام تلگرافات واصله اظهار تمایل به جمهوریت شده و صراحتا اختیار تغییر رژیم را به مجلس شورا داده‌اند و چون قانونا این تلگرافات کافی برای تغییر رژیم نیست، ما امضاءکنندگان، سه ماده ذیل را به مجلس شورای ملی با قید فوریت پیشنهاد می‌نماییم که به معرض آراء عامه گذاشته شود:

ماده اول: تبدیل رژیم مشروطیت به جمهوریت

ماده دوم: اعتباردادن به وکلاء دوره پنجم که در مواد قانون اساسی، موافق مصالح حکومت و رژیم تجدید‌نظر نمایند.

ماده سوم: پس از معلوم‌شدن نتیجه آراء عمومی، تغییر رژیم به وسیله مجلس شورای ملی اعلام گردد.»(۴)

اکثریت نمایندگان مجلس، از جمله فراکسیون تجدد به ریاست سیدمحمد تدین و فراکسیون سوسیالیست به ریاست سلیمان‌میرزا و سیدمحمد‌صادق طباطبایی، طرفدار این طرح و از موافقان جمهوری رضاخان بودند. هرکدام از این فراکسیونها چهل نفر عضو داشت. آنها نیز برای‌این‌که به مدرس نشان دهند چنانچه وی با جمهوریت مخالفت کند با او مقابله به مثل خواهد شد، اعتبارنامه‌ برخی از دوستان مدرس و تیپ مخالف جمهوری را عقب انداختند تا هنگام طرح مساله جمهوری، اعتبارنامه موافقان را تصویب و در عوض اعتبارنامه مخالفان را رد کنند.مدرس دو روز مانده به نوروز ۱۳۰۳ علم مخالفت باجمهوری را برافراشت وازهمان روز نخست تیغ برکشید.اونیک می دانست که مجلس پنجم بااکثریتی بالا در دست رضاخان وطرفدارانش قرار دارد واگر دیر بجنبد طرح جمهوری به تصویب می رسد وی به همین جهت چاره را درعقب انداختن شروع به کار مجلس می دید .به همین منظوربرای وقت گذرانی باتمام اعتبارنامه ها حتی با اعتبار نامه خودش وموتمن الملک رئیس مردمی مجلس مخالفت کرد تانقشه رضاخان به تاخیر بیفتد ودربازه زمانی تعطیلات نوروزی وی بتواند مردم راآماده مخالفت کند . درادامه سخنرانی ها ووقت گذرانی های مدرس بود که

تیر آخررا دکتر حسین بهرامی (احیاء السلطنه) به تحریک تدین درمغز جمهوری خالی کرد.وی درزنگ تنفس مجلس ، سیلی محکمی به صورت مدرس نواخت به طوری که عمامه سید از سرش افتاد .(۶)

به قول ملک الشعرای بهار در جمهوری‌نامه خود:

از آن سیلی ولایت پر صدا شد

دکاکین بسته و غوغا به پاشد

به روز شنبه مجلس کربلا شد

به دولت روی اهل شهر وا شد

چوآمد درمیان خلق سردار

برای ضرب وشتم وزجر وکشتار

قشونی خلق را با نیزه راندند

ولی مردم به جای خود بماندند

رضاخان را به جای خود نشاندند

به جای گل براو آجر پراندند

نشاید کرد با افکار پیکار

بباید خواست از مخلوق زنهار(۶)

صدای سیلی خوردن مدرس از درهای مجلس به بیرون پیچید و ابتدا در تهران و سپس در همه کشور به گوش مردم رسید.مردم خشمگین تهران که دیدند به مجتهد و پیشوای مذهبی و نماینده واقعی آنها اهانت شده با خروش به راه افتادند و علیه رضاخان و جمهوری وی به اعتراض برخاستند، بازارها بسته شد، طبقات مختلف مردم در مساجد و اجتماعات گوناگون به تظاهرات وسیعی پرداختند،مردم می گفتند جمهوری چه رژیمی است که هنوز پا نگرفته به گوش مجتهد اولاد پیامبر سیلی می ند .(۷) ۲۸ اسفند ۱۳۰۲ تعداد بسیاری از مردم تهران در مسجد شاه ( مسجد امام خمینی) اجتماع کرده و به مخالفت با جمهوری رضاخانی پرداختند. روز بعد ، تعداد بیشتری به سوی مجلس راهپیمایی کرده و مخالفت خود را با رضاخان اعلام کردند .این تظاهرات ، روز دوم فرودین ۱۳۰۳ نیز در مقابل ساختمان مجلس و در شرایطی که نمایندگان آماده بررسی و تصویب طرح جمهوری رضاخانی بودند ، تکرار شد و به زدوخورد مردم با مأموران رضاخان انجامید.این درگیری ها تا ۶فروردین نیز ادامه داشت.در این بین دولت رضاخان از قدرت مخالفین خود که اغلب از حامیان علما بودند مطلع شده و خواستار سرکوب این جمعیت شد اما موتمن الملک رییس مجلس در برابر رضاخان ایستادگی کرده و از سردار سپه خواست که در امور مربوط به میدان بهارستان که بخشی از محوطه مجلس شورای ملی به شمار می رود دخالت نکند .اما رضاخان با این بهانه که مسئول نظم در کشور است مخالفین حاضر در بهارستان را به گلوله بست و باعث خشم مردم شد .(۸)افزایش درگیری ها در ابتدای سال ۱۳۰۳ موجب شد سردار سپه برای پایان بخشیدن به درگیری ها و پیش از حرکت علمابه عتبات عالیات به قم سفر کند و به مذاکره با علما بپردازد. در نهایت این جلسه نیز آیات عظام ،اصفهانی ،نائینی و حائری اعلامیه ای منتشر کردند مبنی بر الغای اظهاراتشان درباره جمهوریت ، و در برابر، رضا خان پس از بازگشت به تهران طی بیانیه ای اعلام کرد : به عموم ناس توصیه می کنم، عنوان جمهوری راموقوف و در عوض تمام سعی و هم خود را مصروف برداشتن موانع اصلاحات و ترقیات مملکت نمایند.(۹)

امروز که از ۹۰سال از واقعه جمهوری رضاخانی می گذرد برخی این نقد را دارند که شاید مدرس درمسئله مخالفت باجمهوری اشتباه کرد وجمهوری از دیکتاتوری ۵۴ساله خاندان پهلوی بهتربود واگر جمهوری تحقق می یافت، سلسله پهلوی سایه شومش را به این درازی برسر ما نمی افکند وهزینه های زیادی برمردم این مرز وبوم وارد نمی شد.وچه بهتر بود مدرس می گفت جمهوری آری،رضاخان نه.

مدرس البته خود در بیان مخالفتش با جمهوری می گفت:»من با جمهوری واقعی مخالف نیستم و حکومت صدر اسلام هم تقریباً و بلکه تحقیقاً جمهوری بوده است، ولی این جمهوری که می خواهند به ما تحمیل نمایند، بنا بر اراده ی ملّت ایران نیست، بلکه انگلیسی ها می خواهند به ملت ایران تحمیل نمایند و رژیم حکومتی را که صد در صد دست نشانده و تحت اراده خود باشد در ایران برقرار سازند.»(۱۰) هرچند امروزه براین عقیده اند که مدرس فقط از روی دین‌طلبی و اسلام‌خواهی با جمهوری رضاخانی مخالفت کرد، زیرا او به خوبی دریافته بود این غائله نه به قصد ارزش بخشیدن به رای مردم، بلکه به قصد ضربه زدن به دین طراحی شده است.(۱۱)ولی در مقابل،برخی دیگر، علت مخالفت مدرس با مساله جمهوریت را مقابله با تمامیت خواهی رضاخان می دانند.چراکه اگر رضاخان موفق می شد ایران را جمهوری کند، همه چیز تمام می شد و وی قدرت مطلق این جمهوری می گردید. به نظرآنهامدرس یک سیاستمدار ملی و وطن‌پرست بود که لباس روحانیت هم بر تن داشت.واگربا جمهوری‌خواهی مخالفت می‌کند چون معتقد بود جمهوری به قدرت گرفتن رضاخان منجر خواهد شد. اگر مدرس می‌دید که جمهوری‌خواهی باعث می‌شود رضاخان تضعیف شود،می‌رفت به دنبال ایده‌ جمهوری و جمهوریت.(۱۲)

منابع:

۱- مکی ،حسین ،تاریخ بیست سااله ،ج۳،ص۳۸۷

۲- بهنود مسعود،ازسید ضیاء تابختیار،ص۹۷

۳- مکی،همان جا

۴- مجلس و پژوهش، شماره بیست‌وشش، بهمن و اسفند، ۱۳۷۷، ص ۲۶۶ و ۲۶۵

۵- بهنود،همان جا

۶- گنجور،جمهوری نامه بهار

۷- بهنود، ص۶۸

۸- محمد تقی بهار،تاریخ احزاب سیاسی ایران ، ج۲،ص۴۸ و۴۹

۹- همان،ص۶۲-۳

۱۰- مدرسی، علی، مدرس شهید نابغه ملی ایران،بنیاد فرهنگی وانتشاراتی بدر، بی تا، بی جا،ص۵۹

۱۱-غرویان،محسن،مصاحبه باسایت تاریخ ایرانی، ۲۱آذر۱۳۸۹

۱۲-مصاحبه صادق زیبا کلام با سایت تاریخ ایرانی ،۲۲آذر ۱۳۸۹

نعمت اله صادقی

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.