سفر به مشهد از مسیر چشمه سارها ( نگاهی تاریخی به راه باستانی «نیشابور – مشهد» از مسیر دررود – طرقبه )

سیدحسن حسینی

دانشجوی دکترای تاریخ

در گذشته های نه چندان دور، زائران مشهد الرضا به غیر از راه اصلی که معروف به شریف آباد بود و از قدمگاه، دیزباد، شریف آباد، ده سرخ می گذشت و به مشهد منتهی می شد (مسیر فعلی نیشابور- مشهد) ازمسیرفرعی تابستانی دیگری که به «راه دررود » معروف بود و ازمسیر قدمگاه به دررود و از دره ی کوه دررود به جاغرق و طرقبه می رسید، وارد مشهد می شدند. با توجه به اسناد و منابع موجود، مسیر دررود- طوس حداقل از دوره سلجوقیان تا عصر حاضر، در ایام گرم و معتدل سال (از اردیبهشت تا آبان ماه) مورد استفاه بود .کاروان‎سراها و زائرسراهای موجود درداخل شهر دررود، که چندی قبل از بین رفته و رباط ‎های موجود درمسیر رودخانه و کوه دررود و جاغرق که هنوز آثاری از آن‎ها به جای مانده است ونیزیافته‎های باستان شناسی و نوشته‎های مورخان و سیاحان داخلی و خارجی در دوره قاجار، گواهی بر اثبات این سخن است. شاید اغراق نباشد اگر بگوییم سابقه استفاده از مسیرمال رو و پیاده ‎رو دررود به طرقبه و دشت توس به چند هزار سال قبل باز می‎گردد.

زائرانی که از این مسیر به مشهد می رفتند بر بالای قله کوه دررود که ارتفاع آن حدود ۳۰۰۰ متر است، از خود یادگارهایی بر جای گذاشته اند و در چند نقطه سنگ‌ چین هایی را احداث کرده و یا سنگها را روی هم انباشته کرده اند، که پس ازگذشت چندین قرن هنوز بر جای مانده اند و جلب توجه می نمایند. شاید اولین باری که این سنگ چین ها را ببینید مثل من تصور کنید که آن ها را چوپان هایی که در این محل به چرای دام مشغول هستند، احداث کرده اند، ولی زمانی که نگاهی محققانه به منابع تاریخی و سفرنامه های دوره قاجار بیندازیم متوجه می شویم که این سنگ چین ها توسط زایران امام هشتم احداث شده اند و هر زائری که پیاده این مسیر را طی می نموده از دامنه کوه سنگی را با خود حمل می کرده و در این مکان بر روی سنگچین می گذاشته است. زائرانی که در دوره قاجار ازمسیر دررود به مشهد مشرّف می‎شدند هرگز خاطره این کوه را از یاد نمی‎بردند؛ زیرا هنگامی که به قله کوه دررود می‎رسیدند با صحنه ای مواجه می‎شدند که وصف ناپذیر بود؛ اعتمادالسلطنه مورخ معروف دوره ناصرالدین شاه قاجار، در این خصوص می‎نویسد: «زوّار که به این نقطه می‎رسد با وجود کمال خستگی راه ، از شدّت شوق و شعف رؤیت گنبد امام رضا، از خود بی خود شده و حالت غریبی به وی دست می‎دهد»

لرد کرزن؛ سیاستمدار و وزیر خارجه انگلیس که در سال ۱۸۹۲م(۱۳۱۰ق)  از مسیر کوهستانی دره دررود به مشهد مسافرت نموده ، علاوه بر اینکه از صعب العبور بودن این مسیر و مناظر طبیعی زیبای آن سخن به میان می آورد، عنوان می کند نقطه‎های همانند «تپّه سلام» در جاده دررود وجود دارد، که در آن نقطه چون چشم زوّار برای نخستین بار به زیارت بارگاه امام روشن می‎شود، زانو برزمین می‎زنند و پیشانی بر خاک می‎سایند و به یاد مصائب وارده بر ائمه، گریه و زاری کرده، به سوی بقعه امام می‎شتابند.

ناصرالدین شاه قاجار در سفری که درسال ۱۲۸۴ق به خراسان داشت، برای تفریح و شکار به کوه دررود رفت. او از قله کوه دررود حرم امام هشتم را زیارت کرد و پس از صرف نهار در آن‎جا، به همراه شکارچیان و چادرنشینان بالای کوه سه رأس قوچ و برّه شکار کرد و سپس روانه داخل درّه دررود شد. در داخل درّه عدّه‎ای از زنان و مردان دامدار دررودی با ظروفی از میوه‎ها و ماست و کشک به استقبال پادشاه رفتند و او نیز به آن‎ها انعام داد. پس از آن در چمن‎زار نزدیک دررود نماز خوانده، مقداری میوه خورد و سپس روانه قدمگاه گردید.

در قرن پنجم هجری مسافران برای رفت و آمد بین نیشابور و توس از مسیر درّه‎های دررود و خرو می‎گذشتند. بیهقی در ذیل وقایع سال ۴۲۵ق آنگاه که از جنگ توسیان شیعه مذهب و نیشابوریان سنی مسلک و حمله اهل توس به نیشابور سخن می‎گوید عنوان می‎دارد: «طوسیان از راه بژ، خرو، پشنقان و خالنجوی درآمدند، بسیار مردم، بیشتر پیاده و بی نظام…»  این مطلب بیانگر این است که در آن زمان نیز رفت و آمد از مسیر درّه‎های بینالود، از جمله خرو با پای پیاده وجود داشته است. اگرچه درآن کتاب از دره دررود سخن نرفته، ولی این مکان نیز بی تردید محل رفت و آمد بوده است. آثار بر جای مانده «رباط پای گدار» یا «رباط پای کوه» در مسیر راه باستانی دررود به طرقبه که طبق تحقیقات باستان شناسان متعلق به دوره سلجوقی است،  دلیلی براثبات این مدعاست.

نویسندگان و سیاحان درعهد قاجار گزارش‎های جالبی از راه دررود به مشهد و توس ارائه می‎دهند. مؤلفی گمنام  که در سال ۱۲۶۷ق. به قصد سفر هرات و مشهد از مسیر دررود گذشته در مورد آن می‎گوید: «یوم چهارشنبه هفدهم را روانه به درود شدیم و بسیار منزل خوبی است. خوش آب و هوا، چشمه‎های بسیار خوب دارد» و دربازگشت از هرات درحالی که از راه تربت حیدریه به دررود آمده، قصد زیارت مشهد را دارد، چنین می‎نویسد: «یوم یکشنبه بیست و ششم را وارد دررود شدیم و آنجا کثرت زوّار بسیاری بود، به‎حدی که راه و جاه نبود و آن شب را در آنجا به ‎سر بردیم.»  و درجای دیگر دربازگشت از مشهد می‎نویسد: «یوم شنبه، هفتم شهر ذیقعده از جاقرق برداشته، آمدیم به دررود و شش فرسنگ است. وقایع قابل نبود، همه اهل رعیّت شاکر و دعاگوی دوام عمر دولت جاوید آیت بودند و قیمت جنس از قرار:  کاه تبریزی شصت و هفت دینار، جو تبریزی دویست دینار، نان هم سیصد دینار»

«ا.هوتوم شیندلر» ازسیاحان دوره قاجار در سفرنامه خراسان خود می‎نویسد: «از نیشابورالی مشهد دو راه دارد، که یکی راه شریف‎آباد و یکی دیگر راه دررود، می‎گویند. راه دررود نزدیک به پیش‎فروش می‎گذرد. در زمستان راه دررود از جهت زیادی برف، بسته است و راه بسیار سخت است»

سیف‎الدوله سلطان محمد؛ از شاهزادگان قاجار که در سال ۱۲۸۰ق. به مشهد مسافرت کرده، در سفرنامه خود از دررود و راه آن به مشهدالرضا چنین یاد می‎کند: «اما تفصیل راه دررود: از قدمگاه الی رباط پای گردنه [رباط کمر زرد ]شش ساعت [است]، همه این راه کوه و درّه [است] اوّل راه به ‎قدر یک ساعت، دامنه و سربالایی همواری است. همه جا محل زراعت و آب‎های جاری، اوّل درّه ده بسیار بزرگ، پردرخت و باغ  پر آب باصفایی است. اکثر فواکه [میوه‎ها] از این ده می‎رود. سکنه زیادی دارد. ابریشم هم به عمل می‎آورند. از اوّل آبادی دررود تا آخر درخت‎های آنجا که در میان درّه کنار رودخانه است، دو ساعت می‎شود. همه جا سربالا و سنگ، می رود تا پای گردنه، که سرچشمه رودخانه دررود است. کاروان‎سرای کوچک سرپوشیده سنگی در دامن آن کوه هست. قدری خراب است. کنار این رود گلپر زیادی دارد. تمام کوه پر است از ریباس]ریواس[ . این کوه همیشه برف دارد و پر علف و گل است»

علی‎نقی حکیم‎الممالک که در سفر نخست ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۲۸۴ق. به مشهد همراه وی بود و گزارش این سفر را نوشته، در مورد راه دررود می‎نویسد: «راه دررود که از میان دره  درود و گلستان و طرقبه می رود و راه ییلاق و سایه  وافریست، ولی عبور کالسکه و عراده و تخت به ‎واسطه گردنه و پستی و بلندی هایی که در اوست، امکان ندارد.» و در جای دیگر ادامه راه دررود به مشهد را چنین توصیف می‎کند: «در انتهای این گردنه [دررود] که به ‎سمت جاقرق سراشیب می‎شود، جلگه شهر مشهد و خود شهر و آبادی‎های آن سمت گردنه هویداست و در آن سمت گردنه کاروان‎سرای سنگی کوچکی است که اطراف و نواحی آن در کمال خضارت و نزاهت و بداعت است، الحق در ایام تابستان عبور از این راه به‎مراتب به ‎راه شریف‎آباد ترجیح دارد.»

اعتماد السلطنه در کتاب «مرآت البلدان» در خصوص راه دررود به طرقبه می‎نویسد: «از قدمگاه به شهر مشهد دو راه است: یکی از راه دررود که از میانه درّه دررود و گلستان و ترقبه می‎رود و راه ییلاق و سایه ‎سار است، اما کالسکه‎رو نیست.»  و در جای دیگر در این‎خصوص می‎نگارد: «راه آن از نیشابور که به درود می‎رود، در میان کوه بسیار سخت و دشوار است. جاده منحصر به راه باریکی است که سنگ‎های خرد و بزرگ از کوه به میان آن غلطیده، اعوجاج زیاد به دور تپّه‎ها که به‎طور نشیب و فراز واقع شده‎اند، دارد. مخصوصاً جاده ایجاد نشده است، بلکه کثرت عبور و مرور کاروان معبری تشکیل داده است، که مسافرین از آنجا عبور می‎نمایند»

«خانیکوف»، سیاح روسی، نیز که در عهد قاجار از ایران دیدن کرده و از طریق راه دررود به مشهد مسافرت نموده است، پس از آنکه به قدمگاه می‎رسد، در مورد راه دررود چنین می‎نویسد: «در این محل راه به دو شاخه منشعب می‎شود: راه ویژه چاپار، از دشت می‎گذرد؛ چاپارها پس از پیمودن هشت فرسنگ به شریف‎آباد و طی شش فرسنگ دیگر به مشهد می‎رسند. راه دیگر کمی کوتاه‎تر است و چون از کوهستان می‎گذرد، عبور از آن در این فصل سال دلپذیرتر. پس از ارسال همه بار و بنه، از راه کاروان رو، به سوی مشهد، خود راه کوهستان [دررود] را در پیش گرفتیم که «فریزر» قبلاً آن را به دقّت توصیف کرده است. امّا فصلی که مسافر انگلیسی این مسیر را دیده، فصلی مساعد نبوده تا راه در بهترین و زیباترین شکل خود جلوه کند. «… وانگهی این مسیر به عنوان یک راه ارتباطی، وضع بسیار بدی دارد. عبور از آن به ‎واسطه سیلاب‎های تند و شدید که از هر سو آن را قطع می‎کند و موجب خرابی راه می‎گردد، به خاطر وجود درختان و درختچه‎هایی که موجب تنگی راه می‎شود و نیز فراز و نشیب‎های تند و سنگلاخی که انسان در هر قدم با آن برخورد می‎کند، کاری بس دشوار است؛ امّا در فصل تابستان یکی از جالب‎ ترین و خوش منظره ترین جاده‎های ایران به شمار می‎آید»

«کلنل ییت» سیاح اروپایی نیز در مورد راه دررود به مشهد می‎نویسد: «راهی که از این گردنه [جاغرق – دررود] می‎گذرد، راه مستقیم مشهد به نیشابور است و در فصل تابستان زوّار و کاروان‎ها در آن زیاد آمد و شد می‎کنند. این مسیر در طول زمستان از ماه‎های نوامبر (آبان ) تا مارس (فروردین) بر اثر بارش برف مسدود است. »

(منابع محفوظ می باشد)

 

به اشتراک بگذارید:


پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.