زبان وقدرت

مجید نصرآبادی

9۱-وقتی سخنوری می گوید: «[ مردم] حزب الله اجازه ندهند، هر بی سروپایی در نیشابور برنامه – کنسرت – اجرا کند. امت حزب الله و همیشه در صحنه اجازه ندهند که هر بی سروپایی در این شهر بیاید و هر غلطی می خواهد بکند و بعد برود.»

۲-قدرت چیست و چگونه عمل می کند؟

گریز از بحث درباره قدرت به اندازه ی گریز از خود قدرت دشوار است. قدرت، جذبه و کششی دارد که به راحتی پارساترین افراد را در چنبره می گیرد. حلقه ی قدرت، ارباب بر تمامی حلقه های مذموم است.

قدرت اساسی ترین جریان موجود در هر جامعه ای است، چراکه هر اجتماعی بر پایه مجموعه ای از ارزش ها و نهادها تعریف شده است و آنچه ارزش، شناخته شده و نهادینه می شود توسط روابط قدرت تعیین می گردد. چرا، چگونه و توسط چه کسانی، روابط قدرت ساخته می شود و از طریق چه مدیریت فرآیندهای ارتباطی اعمال می شود؟ چگونه این روابط قدرت را می توان با بازیگران اجتماعی برای ایجاد تغییرات اجتماعی بانفوذ در اذهان عمومی جایگزین کرد؟ بررسی مهم ترین اشکال قدرت در توانایی شکل دادن به اذهان انسان نهفته بوده است. چون روشی که بر طبق آن، احساس و فکر می کنیم، هم از نظر فردی و جمعی، تعیین کننده روش عملکرد ماست. اگرچه، اعمال زور، مشروعیت یا عدم مشروعیت، برای یک منبع قدرت ضروری است. (مانوئل کاستلز ،ص۷)

برخی انگاره ی قدرت را، اعمال قدرت «الف» بر «ب» برخلاف امیال و خواسته های «ب» می دانند و برخی دیگر این انگاره قدرت را، تکثیر کردارهایی برای ارتقاء و سامان بخشیِ سوبژکتیویته می داند. فرض بر این است که قدرت برای آن که عمل کند، باید نهایتاً سوبژکتیویته را خرد و نابود کند. در چنین بینشی سوژه هرازگاهی از مبارزه ای شجاعانه علیه قدرت سر بر می آورد، اما پیوسته به عقب رانده می شود. این عقب راندن اغلب با خشونت تمام و خون ریزی صورت می گیرد، اما ابزارهای دیگری نیز وجود دارد، یعنی نه با سرکوب سوبژکتیویته، بلکه با ارتقاء، پرورش و بارور کردن آن؛ تا همواره سوبژکتیویته ای بسامان و نظم گرفته از این فرآیند حاصل شود. می توان سازوکارهای مجزایی را که این فرآیند به وسیله ی آن ها عمل می کند، کردارهای سامان بخش «خود» نامید.  (پیتر میلر؛ص۱۰-۹)

پیتر میلر در کتاب «سوژه، استیلا و قدرت» تمایزی میان استیلا (domination) و قدرت (power) قائل می شود:«استیلا بر شیوه ی خاصی از اِعمال قدرت دلالت دارد، و شناخت از آن بستگی دارد به شیوه ی فلسفی خاصی از مفهوم سازی در مورد قدرت. استیلا شیوه ای است از کنش بر افراد یا گروهی از افراد که درست برخلاف آرزوها یا خواسته های شان انجام گیرد. و این پدیده ای است که ما اغلب در خانه، مدرسه، محل کار و در سطحی دولتی، چه ملی و چه بین المللی می بینیم. گاهی استیلا ابعاد وحشتناکی می یابد و در چنین لحظه هایی ممکن است با کشتن افراد تحت استیلا، به نتیجه ی مورد نظرش دست یابد. حکم نهایی استیلا همین است. برعکس، قدرت از طریق ارتقای سوبژکتیویته عمل می کند و مدبرانه تر است. قدرت محدود نمی شود به سلب کردن و مبارزه طلبیدن، بلکه تلاش می کند فرد را با مجموعه ای از هدف ها و بلندپروازی های شخصی محاصره کند. از این زاویه، قدرت پدیده ای درونی تر است. قدرت شناخت بهتری از فرد دارد و از دورادور و بیرون بر فرد عمل نمی کند، بلکه از درون فرد و از طریق  خود او عمل می کند. قدرت شیوه ی دخالت در مناسبات اجتماعی است و در این مقام، تولید دانشی از سوژه و شیوه ی کنش بر سوژه برای آن مهم و اساسی است.»(ص۱۰)

پیش و در حین اجرای قدرت، نظم درونی مجموعه از اهمیت برخوردارست. نظمی که سامان بخش به ذهنیت انسان باشد. انضباط از نظر ماکس وبر بدین معناست که  سوبژکتیویته را به یک نا- شخص وارگی بدل کند:« اجرای پیوسته عقلانی شده و مرتباً تعلیم داده شده و دقیقِ فرمانِ دریافت شده که در آن تمام نقدگری شخصی بدون قید و شرط به حال تعلیق در می آید و کنشگر بدون تزلزل و منحصراً برای اجرای فرمان آماده می شود.»( پیتر میلر؛ص۱۵) انضباط و قدرت در پی دستیابی به حذف فردیت و نقادی انسانهاست. تبدیل آدمی به گوسفند و ریختن انواع سوبژکتیویته درون مخلوط کن، مراد نظر انضباط و قدرت است.

قدرت ظرفیتی ارتباطی است که بازیگر اجتماعی را قادر می سازد به صورت نامتوازن بر تصمیمات بازیگران اجتماعی دیگر نفوذ بگذارد، به صورتی که به نفع اهداف بازیگر توانمند، منافع و ارزش های او باشد. قدرت با ابزار اجبار (و یا امکان به کارگیری آن) و یا بر اساس ساخت معانی در گفتمان های خاص، که بدان وسیله بازیگران اجتماعی رویکردهای خود را معین می کنند اعمال می شود. همچنین قدرت مبتنی بر کنترل ارتباطات و اطلاعات است. (مانوئل کاستلز ،ص۷)

۳-زبان چگونه با قدرت ارتباط برقرار می کند؟

چگونه افراد از طریق مجموعه ای از گفتمانها و کردارها اداره می شوند، گفتمان ها و کردارهای که بر اساس انگاره های حقیقت، از افراد سوژه می سازند؟ قدرت چگونه از مجرای زبان جاری می شود؟

زبان دارای یک مولفه محتوایی، و یک مولفه ارتباطی  است. این دو بعد از زبان را نقش های تراکنشی (transactional) و برهمکنشی (interactional) می نامند. به کارگیری زبان برای بیان محتوا را نقش تراکنشی و کاربرد زبان را در بیان روابط اجتماعی و نگرش های فردی نقش برهمکنشی می نامند. اگر دو نفر با هم اختلاف نظر داشته باشند، بعد تراکنشی کاربرد زبان عبارت است از چیستی یا محتوای مخالفت بر سر یگ گزاره معین. اما بعد برهمکنشی مخالفت دربرگیرنده این نکته است که مخالفت کننده چه نگرش یا چه نوع ارتباط بینافردی با فرد  طرف مخالفت دارد. آیا مخالفت او همراه با صمیمیت و دوستی است یا نگرشی خصمانه و از روی انزجار دارد؟ آیا بیان مخالفت همراه با بی احترامی یا احساس برتری جویی نسبت به طرف مقابل است یا به گونه ای ابراز شده که نشانه احترام و حفظ حرمت طرف مقابل است؟ (سید محمد حسینی؛ص۸۰)

در مدل زبانشناسی براون و لوینسن، ادب عبارت است از توجه به وجهه (face) شنونده و به کارگیری راهبردهایی به منظور کاهش میزان تهدید آن. براون و لوینسن وجهه را، ”خودانگاره عمومی ای که هر عضو جامعه برای خود قائل است“ تعریف نموده اند و برای هر فرد دو نوع وجهه بر می شمارد: وجهه سلبی و وجهه ایجابی. مراد از وجهه سلبی، میل فرد به آزادی عمل در اجتماع و بیزاری از تحمیل، و منظور از وجهه ایجابی میل او به تأیید شدن، دوست داشته شدن و پذیرفته شدن به عنوان عضوی از گروه و جامعه است. این دو وجهه « خواست » یا نیاز« پایه » محسوب می شوند و هر عضو عاقل و بالغ جامعه به این دو وجهه در خود و دیگری توجه داشته و خواستار آن است که به میل یا وجهه خواست او احترام گذاشته شود، همانگونه که او نیز به وجهه خواست دیگران احترام می گذارد. اما در تعاملهای روزمره، و به طور طبیعی، خواستهای افراد در تقابل با یکدیگر قرار گرفته و افراد کنش هایی انجام می دهند که وجهه دیگران را مورد تهدید قرار می دهد. به این گونه کنش ها، تهدیدگرِ وجهه اطلاق می گردد. کنشهای تهدیدگرِ وجهه ممکن است وجهه سلبی یا ایجابی یا هر دو نوع وجهه گوینده، شنونده یا هر دو نفر را تهدید نمایند. مخالفت، یکی از کنشهایی است که وجهه ایجابی مخاطب را تهدید می کند.

براون و لوینسن سه عامل را در انتخاب ابزارهای زبانی ادب موثر می دانند: روابط نسبی قدرت بین گوینده و مخاطب، فاصله اجتماعی بین آنها و شدت تهدید وجهه. قدرت از نظر براون و لوینسن عبارت است از میزان یا اندازه ای که گوینده می تواند طرحها یا داوریهای خود را بر شنونده و طرحها و داوریهای او تحمیل نماید. طبق این تعریف، قدرت ویژگی ای است در اختیار شنونده که گوینده با توجه به نسبت این قدرت با قدرت خود، در مورد چگونگی بیان کنش تهدیدگرِ وجهه تصمیم می گیرد. (سید محمد حسینی؛ص۸۳)

۱-۱-  تحلیل محتوای جمله نخست:

اولین، نظامندترین محل تجلی قدرت در زبان است. فوکو معتقدست که سوژه ی انسانی می تواند فاعلِ سخنگو در دستور زبان عمومی، لغت شناسی و زبان شناسی باشد.( پیتر میلر؛۲۳) زبان توانایی انتقال قدرت را در وجهه خود و سازمان دهی سوژه ها دارد.

سخنوری مردم را به دو گروه تقسیم می کند: دینداران و بی سروپایان ]دیندار[. بی سروپایان به کنسرت می روند و کنسرت موسیقی مفسده انگیزست. حال سخنور با تحکم از دینداران می خواهد که به بی سروپایان اجازه چنین رخدادی را ندهند. تقسیم مردم به دو گروه بر مبنای شاخصه ی «رفتن یا نرفتن به کنسرت» رویکردی ایدئولوژیک است. گزاره سخنور در پی سامان بخشی به سوبژکتیویته است تا مخاطبان خود را در این صف آرایی جدید جای دهند. قدرت در این گزاره نمایان است و تحکم سخن، حمله ای به وجهه مخاطبان احتمالی غایب است. این گزاره به دو وجهه سلبی و ایجابی مخاطبان یورش می برد. در وجهه سلبی، میل به آزادی عمل در چارچوب قانونی اجرای کنسرت را از مخاطب احتمالی غایب، سلب می کند؛ و در وجهه ایجابی، میل او به تأیید شدن، دوست داشته شدن و پذیرفته شدن به عنوان عضوی از گروه و جامعه را با لفظ «بی سروپا» به مخاطب احتمالی غایب داده است و به شهروند درجه دوم تبدیلش می کند. سخنور قصد دارد با حمایت نهاد قدرت، روش های زندگی روزمره (life style) را به نفع یک گفتمان فکری مشخص مصادره سازد.

منابع: – پیتر میلر؛ سوژه، استیلا و قدرت در نگاه هورکهایمر، مارکوزه، هابرماس و فوکو؛ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده؛ نشر نی.

– مانوئل کاستلز، قدرت ارتباطات؛ محمد آذری نجف آبادی؛PDF .

– سید محمد حسینی، ادب و قدرت: نشانگرهای زبانی مخالفت در جلسات دفاع از پایاننامه؛ مجله پژوهش های زبان شناسی، سال اول، شماره اول ، پاییز و زمستان ۱۳۸۸٫ ۷۹- صص ۱۰۰٫

– هفته نامه آفتاب صبح نیشابور، شماره ۹؛ شنبه یک خرداد ۹۵؛ص۴٫

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.