ریشه شناسی نام مکانهای ترکی در نیشابور

بخش دوم

دربخش اول این مقاله در شماره ۲۲۸ اشاره شد که ترکیب قومی شهرستان نیشابور در حال حاضر از اختلاط اقوام فارس ، ترک ، کرد و بلوچ تشکیل شده است وجمعا ۴۵ روستای نیشابور فعلا به زبان ترکی با لهجه های متفاوت زندگی می کنندواین افراد در تمامی بخش های نیشابور ساکنندو بخش سر ولایت نیشابور(عبداله گیو) بیشترین سهم ترک نشین را دارد و شهرستان تازه منفک شده فیروزه مقام دوم را دارد .

ونیز بیان شدکه چهار روستای ترک نشین به صورت حلقه ای شهر نیشابور را در خود محاصره کرده اند. روستاهای صومعه و بشر آباد در شمال ، باغشن گچ در غرب و اردوغش در شرق همچون حلقه ای شهر رامحاصره کرده اند.

ودرانتهای مقاله به ریشه یابی ترکی بکاول که یکی از روستاهای حومه نیشابور می باشد، اشاره مفصلی گردید. واینک درادامه ودربخش دوم مقاله به ریشه یابی تعداد دیگری از نام جای های ترکی درنیشابور پرداخته می شود.

قبل از پرداختن به موضوع ریشه یابی نام جای های ترکی نیشابور، دراین مورد که امروزه روستاهایی در نیشابوراز قبیل قاراچشمه،قره داش ،ینگه قلعه ،بکاول و…وجود دارندکه نامشان ترکی است ولی امروزه ترک نشین نمی باشند، باید متذکر گردیدکه این نشان دهنده یک نوع اسملاسیون یا همانندسازی به مرور زمان می باشد،پس عجیب نیست نام روستایی ترکی است اما مردم فارس هستند

یئنگیجه/ ینگجه:

– جلال سیفی درکتاب “یئنگجه زادگاه من”: آورده است: «ینگجه= ین(از ریشه‌ی کلمه‌ی ینیب گلیب) یعنی پایین رفتن + گلیب، یعنی آمدن. و این نتیجه گیری بدین معنی است که برخی از اهالی روایت می کنند که مردانی در این بخش زندگی می کرده اند که تنها شب‌ها به این محل می آمدند و روزها به مبارزه، کار و یا برای پرداختن به امور دیگر از محل خارج می شدند.»

فرهنگ اسامی روستاهای آذربایجان شرقی: تمامی اسامی “یئنگیجه” از توابع شهرهای مختلف را به صورت “یئیجه” ثبت کرده است. نویسنده”یئی” را در معنی خوب و بهتر دانسته و در نتیجه اسم روستا را در مفهوم “مکان خوب و بهتر”، “مکان مناسب” می داند.

ینگجه نام روستاهایی از توابع نیشابور، دهستان انگوران شهر ماه‌نشان ‌زنجان، همدان، آذرشهر، سراب، مراغه، خوی، اردبیل، عجب‌شیر ورزقان، قزوین، همدان، اراک، مشگین، اهر، سراب، مهاباد، بوکان و چند منطقه‌ی دیگر می باشد.

در ترکی معنی “نوین” می‌دهد و از ریشه‌ی واژه‌ی “یئنی” در معنی نوین و جدید می باشد. این مدعا علاوه بر فرهنگ‌های ترکی مثل (دیل دنیز- شاهمرسی- ارک و…) در لغت‌نامه‌های فارسی از جمله (دهخدا، عمید و معین) نیز مورد تایید است. از ریشه‌ی همین کلمه به قاره‌ی آمریکا “یئنگه دنیا” گفته می شود. این قبیل اماکن در زمان‌های خودشان محل سکونت جدیدی به شمار می‌رفتند و این نام را به خود گرفته اند.

ینگه قلعه:

ینگه یعنی نو و قلعه نیز هرچند گفته می شود ماخوذ از عربی است اما از ترکی نیز می تواند گرفته شده باشد. قالا از مصدر قالاماق و مخفف آن قالاق به اعتبار آن که قلعه معمولا از روی هم چیدن و تلنبار کردن سنگ های فراوان به صورتی حصاری ساخته می شود.

باغشن یا باغیشن:

این نام بر دو روستای نیشابور یکی در بخش مرکزی در شمال غربی نیشابور به نام باغشن گچ و دیگری در بخش زبرخان اطلاق شده است. لازم به توضیح است در اصطلاح خود روستاییان و مردم نیشابور و گاها در شناسنامه ها باغیشن ذکر شده است. برای این نام از نظر ریشه شناسی ترکی از دو منظر می توان نگاه کرد:

باغیش= بخیش=( بغیش و باغیش)= عفو و احسان =(عفو و گذشت، از ریشه ترکی باستان محمد صادق نائبی) دبیر سیاقی، دیوان لغات الترک کاشغری

باغ: باغ و بوستان، باغچا یا باخچا

باغ : ۱٫ بند، طناب، پیوند یا بستن: باغلاماق یعنی بستن به بند کشیدن باغلی =مسدود

باغیش از بن باغ معنی قدیمی آن در ترکی به معنی محل اتصال بند و طناب و به معنی اتصال امروزین. چه هبه کردن و بخشیدن نیز نوعی وابستگی می آورد.

شاید دهی که بخشیده به کسی یا از مالیات و … بخشیده شده و قس “ده حبه” در نیشابور

  1. باغ + شن

شن= شادی شادی بخش فرح افزا و پرشور و قس شنگول از شنگیل و گلشن

نظر فریدون جنیدی در باره باغشن (توضیح اینکه استاد جنیدی مطالعات شان در زبان های باستانی و خصوصا پهلوی است. با احترام نظر ایشان این جا ذکر می شود و لزوما مورد تایید نگارنده نیست)

“اکنون گونه ی دیگر کن را با تبدیل «ک» به «ش» بررسی کنیم. زیرا که «کاف» قابلیت دگرگونی به «شین» و «خ» را دارد و مثال آن مکانیک، مخانیق و ماشین یا میکاییل و مخاییل و میشل است.

«کـَن» به «شَن» بدل می شود و شن به معنی خانه در واژه ی مرکب «گلشن» یعنی جایگاه گل هنوز زنده است و در زبان آذری شن به معنی خانه زنبور عسل روایی دارد که در برخی جاها آن را «شان» یا «شانه» می خوانند.

روستای «بَغ شَن» در نیشابور به معنی خانه ی بغ یا ایزد یا بزرگ و مهتر، یک مورد دیگر از نام هایی است که شن در آن زنده است.”

خانلق:

در متن سفرنامه ناصرالدین شاه آمده است: “حاجی علی نقی رفت خانلق و ما [رفتیم] حسین آباد”.که البته باید مراد روستای خانلق از توابع دهستان کُلین بخش فشاپویه شهرستان ری باشد. علاوه بر این روستا، حداقل دو خانلق دیگر هم در خراسان وجود دارد؛ روستایی بزرگ و پرجمعیت و ترک نشین از توابع شیروان و قریه یی از توابع شهرستان فیروزه امروز(بخش تخت جلگه و دهستان فیروزه سابق). ساخت کلمه خانلق شبیه به ساخت آغالیق است و می‌تواند مترادف آن تلقی شود. آغا/آقا در گذشته اغلب لقب خوانین بوده و آغالیق به عمارت محل سکونتِ خان/آقا اطلاق می شد. خانلیق هم به همین سان، عمارت محل سکونت خان و عایله و حواشی و خدم و حشم وی بوده است. خانلیق در ترکی به قلمرو حکومت خان/ سلطان ملقب به خان هم اطلاق می شود؛ مثلِ قیریم خانلیغی(خان نشینِ کریمه) و گنجه خانلیغی(خان نشینِ گنجه)

 

قاراچشمه، قاراداش، قره گل، و قره باغ

پیشوند قره و قارا در حداقل چهارنام جای در نیشابور بکار رفته است

نام های جغرافیائی با کلمه “سیاه” فارسی ومعنی قارا در اکثر نامهای جغرافیائی رنگ سیاه بوده که صرفا در ردیف رنگهای دیگری (آغ، ساری، گؤی، قیزیل، یاشیل، آل، آلا،…) برای نامیدن آن ها بکار برده شده است. البته موارد دیگری نیز وجود دارند که کلمه قارا به معانی انبوه، متراکم، مرتفع، بزرگ… می باشد. به عبارت دیگر کلمه قارا در نام های جغرافیائی همواره به معنی بزرگ نیست، همانگونه که همواره به معنی سیاه نیز نمی باشد. چنانچه “قاراچای” و یا “قاراسو” به معنی رودسیاه و یا رود بزرگ نبوده، به معنی رودی که به آرامی جریان دارد؛ “قاراداغ” به معنی کوه سیاه و یا کوه بزرگ نبوده، به معنی کوه مرتفع؛ و “قاراچمه ن” به معنی چمن سیاه و یا چمن بزرگ نبوده، به معنی چمن متراکم و انبوه است.

قارا چشمه:

چشمه سیاه و شاید هم بزرگ. اما در ترکی آذربایجانی و استانبولی کلمه چشمه بلاغ گفته می شود همانند اسم مکان ساوج بلاغ.

قاراداش :

داش در ترکی به دو معنی به کار رفته است اول به معنی سنگ و دیگری به معنی یار و همراه که به نظر می رسد در اینجا معنی اولی مفاد می شود پس سنگ سیاه.

قره گل:

نام روستایی در بخش سر ولایت . گل یا گول در ترکی به دو معنی است یک گل و آبگیر که در پارک معروف ائل گولی تبریز به کار رفته است. آبگیری که تفریحگاه شاه بوده و از این رو شاه گولی نامیده شده که بعد از انقلاب ائل گولی نامیده می شود. پس گل سیاه و یا آبگیر سیاه در دامنه های اسفراین نیز ساری گول وجود دارد.

قره باغ :

هم نام روستایی است دربلوک طاغونکوه شهرستان فیروزه وهم روستایی درارومیه ونیزشهری در کشور آذربایجان که معنی آن واضح است.

آق قایه:

نام روستایی در سرولایت نیشابور. آق یا آغ در ترکی به معنای رنگ سفید می باشد. همچون آق قلا در ترکمن صحرا و قایه به معنی صخره و سنگ بزرگ می باشد.

قزل قلعه:

قزل در ترکی به دو معنی به کار رفته است یک به معنی طلا و زر و دیگری به معنی سرخ یا قرمز همانند قزل آلا و قزل باش. در اینجا به هر دو معنی می تواند باشد پس قلعه و یا ده سرخ و یا طلایی.

چکنه :

. [چ ِ ن َ / ] در تداول روستائیان ترک خراسان به ویژه در نیشابور و محولات ، به معنی خرده مالک است ، چنانکه گویند: آب چکنه یا ملک چکنه یا گله ٔ چکنه به معنی آب یاملک یا رمه ای که متعلق به چندین مالک و صاحب است. در جوین به گله کوچک چکنه می گویند.

بیرم آباد:

بیرم یا بایرام در ترکی به معنی مجلس جشن و سرور. عید. نوروز بایرامو بایرام از کلمه باذرام و بادرام به معنی خرم و شاد گرفته شده و در فارسی پدارم و بهرام. باذارم یئر زمین خرم

روستاهای که پسوند بیگ یا بک دارند:

ساقی بیگ ، قره بیگ و خرم بک

بیگ یا بک: (ب ی یا بی) رییس یک عشیره معادل شیخ در عربی. مقامی پایین تر از خان بوده است. لفظ احترام و یا امیر را دارد.

تپه جیک:

پسوند جیق ، جوق ، جیک و جوک عمدتا علامت تصغیر است همانند شرجیک به معنی شهرک پس تپه جیک به معنی تپه کوچک و ایضا جمبرجوق

قوش آباد:

قوش در ترکی به معنی پرنده به طور کلی هر نوعی از ان به کار می رود که به فارسی نیز راه یافته که به نوعی خاص از این پرنده اشاره دارد.

ارقیش :

کاروان ، گروهی از بازرگانان ، قافله تجارتی ، هیئت سیاسی

غزل اغول :

این روستا که درسرولایت نیشابور واقع شده به نظر می رسد که نام آن قز اغول باشد تا غزل اغول. در معنی غزل یا قزل به معنی طلا و اغول یعنی پسر اما در در مناطق دیگر خراسان (جوین) نیز مکان هایی با نام اوغلن قز قلعه به معنی قلعه دختر و پسر به کار رفته است.

 

 

علی ملایجردی –کارشناس ارشد زبان انگلیسی

به اشتراک بگذارید:


3 دیدگاه برای “ریشه شناسی نام مکانهای ترکی در نیشابور

  1. با سلام خداقوت
    ممنون خواهم شد اگه راهنمایی بفرمائید ،که دسترستی به قسمت اول مقاله چگونه خواهد بود

    قاین -بکائیان

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.