دلایل مسئولیت بین المللی عربستان در کشته شدن حجاج

51d1f2934cc25f9abab386b301f4e910مسعود غیاثی فرامرز

فوق لیسانس حقوق بین الملل و وکیل دادگستری

ضمن عرض تسلیت به خانواده های محترم قربانیان حوادث مکه و آرزوی بهبودی برای مصدومان این وقایع ذیلا حسب وظیفه یادداشتی در خصوص مسئولیت دولت عربستان از نظر بین المللی تقدیم می گردد:

۱-مراسم حج امسال دو حادثه ناگوار را به دنبال داشت که شیرینی زیارت کعبه را به کام زوار و بازماندگان این وقایع تلخ کرد.برای ملت ایران  و بویژه شهرما، نیشابور که دارای بیشترین قربانیان این دو واقعه هستند، این سوال و خواسته  منطقی  مطرح است که مسئول این وقایع خونبار کیست و دولت عربستان نسبت به مصدومان و بازماندگان چه تکالیفی دارد؟ اگر کشته شدگان از اتباع دولت عربستان بودند مطابق قوانین داخلی عربستان تظلم خواهی می کردند اما در اینجا که بیشتر قربانیان از اتباع دیگر دولت ها هستند طبیعی است که دولت عربستان نمی تواند در خصوص مسئولیت یا عدم مسئولیت خود صرفا به قوانین و نظامات داخلی خود استناد کند. در اینجا مقررات حقوق بین الملل که جایگاه و اعتباری فراتر از قوانین داخلی عربستان دارند، نقش تعیین کننده دارد و مشخص می کند که آیا دولت عربستان مسئول است یا خیر و اگر مسئول است، چه آثار و تبعاتی را باید بپذیرد؟

حفظ نظم در جامعه بین المللی این ضرورت را ایجاب می کند که دولتها مسئول عملکرد خود باشند و مجموعه مقررات حقوق بین الملل در این خصوص در ذیل مقوله «مسئولیت بین المللی دولت ها» می گنجد که مبتنی است بر قواعد و رویه های بین المللی و در مواردی کاربرد دارد که دولتی باعث ورود خسارت مالی یا جانی به دولت دیگر یا اتباع آن گردد. بر خلاف قوانین داخلی کشورها که بسیار دقیق و مشخص هستند؛ مقررات حقوق بین الملل بسیار کلی و عام و ناقص و پر ابهام هستند و به همین دلیل این مقررات در یک سند بین المللی واحد (مثلا همانند قانون مدنی یا قانون مجازات) موجود نیستند و باید از اسناد مختلف از قبیل کنوانسیون های چند جانبه بین المللی، معاهدات دو جانبه ایران و عربستان و رویه مراجع قضایی و داوری  بین المللی و هم چنین عرف بین الملل  استخراج کرد.

۲- اما در خصوص مسئولیت دولت عربستان ابتدا باید چند معیار مورد سنجش قرار گیرد تا در صورت تحقق آنها بتوان گفت که عربستان مسئول و پاسخگو است.اولین آن «تخلف» یا «قصور» در انجام وظیفه است. همان طور که می دانیم سالانه نزدیک به چند میلیون زائر در موسم حج وارد عربستان می شود و از آنجا که سهمیه کشورها را دولت عربستان تعیین می کند به این معنی است که دولت عربستان امکانات و تمهیدات لازم را برای آرامش و امنیت این تعداد زائر پیش بینی می کند و اگر نمی توانست تامین کند نمی بایست این تعداد را بپذیرد. تجربه برگزاری سالانه مراسم حج در عربستان و بخصوص مراسم رمی جمرات که معمولا با ازدحام حجاج مواجه است دولت عربستان را در موقعیتی  قرا رمی دهد که نمی تواند منکر عدم پیش بینی  چنین وضعیتی شود و در بهترین حالت می توان گفت دولت عربستان با سوء مدیریت خود باعث بروز چنین حادثه ای شده است.

نکته مهم دیگر در این زمینه مفهومی به نام «قابلیت انتساب» است که به موجب آن خسارات وارده باید توسط دولت یا ارکان وابسته به دولت مثل پلیس یا سازمان های دولتی باشد. مثلا اگر زائر ایرانی در حادثه رانندگی در عربستان کشته شود باعث ایجاد مسئولیت مستقیم دولت نمی شود. ولی اگر توسط پلیس عربستان کشته شود چون نیروی پلیس زیر نظر دولت خدمت می کند موجب مسئولیت دولت می شود. در وضعیت حاضر مسئولیت برگزاری مراسم حج تحت کنترل و مدیریت ارکان دولتی عربستان است.

۳-اسناد بین المللی که می توان از آنها مسئولیت دولت عربستان را اسنتباط کرد به این شرح است:

الف- مهمترین سند در این زمینه عهد نامه مودت بین دولت ایران و عربستان مصوب سال ۱۳۰۸ است که به موجب ماده ۳ دولت عربستان متعهد شده امنیت زائران ایرانی را تضمین کند:

«هر یک از طرفین معظمین متعاهدین متعهد می شوند که اتباع طرف متعاهد دیگر را در مملکت خود از جمیع حقوق و مزایایی که اتباع دولت کامله الوداد از آن بهره مند می گردند، برخوردار سازند حکومت اعلیحضرت پادشاه حجاز و نجد و ملحقات آن متعهد می گردد که نسبت به حجاج ایرانی از هر حیث مثل سایر حجاجی که به بیت الله الحرام می روند معامله و رفتار نموده و اجازه ندهند که نسبت به حجاج ایرانی در ادای مناسک حج و فرائض دینی آنها هیچ گونه مشکلاتی ایجاد شود و نیز تعهد می نمایند که وسائل امنیت و آسایش و اطمینان آنها را فراهم نمایند.»

ب-کنوانسیون ۱۹۶۳ راجع به روابط کنسولی که ایران نیز در سال ۱۳۵۳ به آن پیوست چهارچوب حقوقی را فراهم می کند که طبق ان دولت ها مسئول حفظ امنیت مالی و جانی اتباع دیگر کشورها هستند

ج-سایر اسناد بین المللی ازجمله آراءصادره از دیوان دائمی بین المللی دادگستری PICJ یا دیوان بین المللی دادگستری ICJ هم چنین نهادهای داوری بین المللی و عرف بین المللی مجموعا بر این امر تاکید دارند که هرگونه فعل یا ترک فعل دولت که منجر به بروز خسارت به اتباع دیگر کشورها شود موجب فراهم کردن مسئولیت بین المللی آن دولت می شود.

۴-حال که مسئولیت بین المللی دولت عربستان ثابت است، چه آثاری بر آن بار می شود؟ مهم ترین نتیجه مسئولیت بین المللی، تعهد به جبران خسارت مادی و معنوی است. جبران مادی خسارت همان طور که از نامش پیداست پرداخت مال یا وجه به خسارت دیده یا بازماندگان است ولی از آنجا که جبران خسارت مادی در مواردی که خسارات جانی است، روح زخم خورده بازماندگان را تسلی نمی دهد حسب مورد دولت عربستان باید به نوعی این زخم ها را با عذزخواهی یا دلجویی یا برخی اقدامات جبرانی التیام بخشد.

۵- دولت عربستان چه میزان خسارت باید پرداخت کند؟ آیا در تعیین میزان خسارت باید بر اساس مقررات داخلی خود مثلا همانند پرداخت دیه عمل کند یا خیر؟ متاسفانه در اسناد بین المللی معیار دقیقی که بتوان بر اساس آن میزان خسارت را تعیین کرد وجود ندارد و لی اصل منصفانه بودن یا رعایت استاندارد ملی (به این معنی که میزان خسارت نباید کمتر از خسارتی باشد که به اتباع خود پرداخت می کند) یا اصل کامله الوداد (یعنی امتیازی که عربستان به دیگر کشورها می دهد به اتباع ایران نیز تسری پیدا می کند) باید رعایت شود.

۶-خسارت دیدگان و بازماندگان از چه راهی باید احقاق حق کنند؟در وهله اول مذاکره و دیپلماسی ملی است که منجر به حصول توافق بین دو دولت که در عین حال رضایت حادثه دیدگان را تامین کند، می باشد اگر هر شخص از این امر رضایت نداشت طرح دعوی در مراجع قضایی عربستان است وچنانچه نتیجه دعوی نیز مطلوب نبود با توسل به حمایت دیپلماتیک (و مشروط به موافقت دولت ایران) امکان طرح دعوی توسط دولت ایران در مراجع قضایی بین المللی وجود دارد.

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.