دررود در گذر تاریخ

9سیدحسن حسینی

دانشجوی دکترای تاریخدررود به دلیل داشتن آب فراوان، زمین و شرایط مناسب طبیعی، یکی از نخستین سکونت گاه های آدمی در سرزمین نیشابور است. با کشف گورخمره ای در منطقه مسکونی جنوب این شهر ثابت شد مردمانی در دوره اشکانیان در این مکان می زیسته اند. درون این خمره بقایای اسکلت فرسوده جسدی قرار داشت که به شکل جنین دفن شده بود و این شکل دفن مردگان از آداب اشکانیان است.

در قرون نخستین اسلامی آبادی دررود جزو ربع (بخش) بشفروش؛ یکی از بخش‎های چهارگانه نیشابور بزرگ بود، که به قول حاکم نیشابوری: «ناحیه بزرگتر ولایت است و دیه‎های بزرگ معمور [دارد]. به خراسان  از آن معمورتر ناحیتی نیست.» (۱)حمدالله مستوفی در این‎خصوص می‎نویسد: «آب پشت فروش از کوه دررود برمی‎خیزد.» (۲)

سفال‎های پیدا شده از قلعه های استیمن، امرند، جعفرآباد و مهلبی در مجموعه آبادی دررود نشان از شکوفایی این سرزمین در قرون نخستین اسلامی دارد. آثار بر جای مانده «رباط پای گدار» یا «رباط پای کوه» در مسیر کوهستانی دررود به طرقبه که طبق تحقیقات باستان شناسان متعلق به دوره سلجوقی است، (۳)نشان از رونق این مسیر در تابستان ها دارد. دررود در عهد تیموریان به عنوان یکی از روستاهای بزرگ بلوک زبرخان (زبرکان) به حیات خود ادامه می‎داد. حافظ ابرو (متوفی ۸۳۴ق)، ذیل بلوک زبرکان نیشابور، از قریه درود و خرو (۴)یاد می‎کند.

در برخی اسناد دوره صفویه به نام دررود برمی خوریم. از جمله در هفتم رجب سال ۹۸۰ق طبق فرمان شاه طهماسب، مدرسی مدرسه شاهرخیه مشهد به مولانا آقا‎جان تبریزی تفویض شد و سیورغال معاش وی هر سال سی تومان از موقوفات آستان قدس در محال دررود، تعیین شد. (۵)طبق اسناد موجود در آستان قدس در مورخ جمادی الاولی سال ۱۱۱۲ق. ۷۸ نفر از اهالی دررود قسمت‎هایی از باغات خود را وقف بر خدام آستان قدس رضوی نمودند و تولیت آن را به میرزامحمدداود حسینی؛ متولی آستانه واگذار نمودند. (۶)علاوه بر این سنگ قبوری متعلق به عهد صفوی در اطراف بقعه امامزادگان عین علی و زین علی وجود دارد. از جمله سنگ قبری متعلق به سال ۹۹۹ق که بر روی آن نوشته شده: «هذا مرقد عالیجاه رفعت و معلی دستگاه خواجه ابوالمعالی جناب … حاجی الحرمین الشریفین محمد… فی شهور سنه ۹۹۹». از دیگر آثار تاریخی مربوط به این دوره در مجموعه آبادی دررود، باید از حمّام واقع در محله سرپل؛ رباط پای گردنه واقع در سمبناو؛ آسیاب‎های آبی مسیر رودخانه؛ بقعه امامزادگان عین‎علی و زین‎علی؛ درخت چنار بزرگ واقع در محله سرمزار یاد کرد.

دررود در عهد قاجار به دلیل قرار گرفتن در مسیر زوار مشهد امام رضا علیه السلام اهمیت خاصی یافت. نویسندگان و سیاحان در این زمان گزارش‎های جالبی ارائه می‎دهند. مؤلفی گمنام  که در سال ۱۲۶۷ق. به قصد هرات و مشهد، از مسیر دررود عبور کرده، در مورد آن می‎گوید: «یوم چهارشنبه؛ هفدهم را روانه دررود شدیم و بسیار منزل خوبی است. خوش آب و هوا، چشمه‎های بسیار خوب دارد» (۷)و در بازگشت از هرات، درحالی که از راه تربت حیدریه به دررود آمده، قصد زیارت مشهدالرضا را دارد، چنین می‎نویسد: «یوم یکشنبه؛ بیست و ششم را وارد دررود شدیم و آنجا کثرت زوّار بسیاری بود، به‎حدی که راه و جاه نبود و آن شب را در آنجا به‎سر بردیم.» (۸)

برخی از نویسندگان خارجی، که در دوره قاجار با اهداف سیاسی یا سیاحت و گردش به ایران مسافرت کرده‎اند، در سفرنامه‎ها و گزارش‎های خود اشاراتی به دررود داشته‎اند. ا.هوتوم شیندلر؛ مأمور اروپایی و مسئول سیم‎کشی تلگراف تهران – مشهد در ۱۲۹۳ق، از مسیر زوّار امام رضا(ع)که از دررود می‎گذشته، سخن گفته است. مسیو فریه؛ سیاح فرانسوی که در ۱۸۴۵م(۱۲۲۴ش) به دررود سفر کرده، از کوه‎ها، معادن طلا و نقره آن یاد کرده است. کلنل ییت؛ سرکنسول انگلیس در مشهد در سال ۱۸۹۶م (۱۲۷۵ش) از مسیر کاروان‎هایی که از دررود به جاغرق می‎رفته‎اند، گزارش داده است. (۹)

شاید مهم‎ترین گزارش مربوط به راه دررود، از لرد کرزن؛ سیاستمدار محافظه‎کار و وزیر خارجه انگلیس باشد، که در سال ۱۸۹۲م(۱۳۱۰ق) به مشهد مسافرت کرده است. او در مورد جاده دررود به جاغرق چنین می‎نگارد: «در سه منزلی بین مشهد و نیشابور راه دیگری هم هست، سرویس پست و ایستگاه‎های آن در جاده جنوبی است. این خط که شمالی‎تر است، محل رفت و آمد مسافران چاپاری نیست، ولی غالباً کاروان‎ها از این راه می‎روند و به‎خصوص در فصل تابستان و با آنکه راه مزبورخیلی خراب و گاهی به‎راستی غیر قابل عبور است، باز چون از ارتفاعات می‎گذرد و مناظر خرم و زیبا دارد، مورد استفاده قرار می‎گیرد و مسافر غرق در حیرت می‎شود که در چند میلی مشهد که همه جا بیابان خشک و سنگلاخ بود، به محلی می‎رسد که آب جاری و درختان فراوان دارد.» (۱۰)

ناصرالدین شاه قاجار در سفر اوّلش به مشهد، در سال ۱۲۸۴ق همراه ملازمان دربار به دررود آمد و مورد استقبال محمدطاهرخان دررودی؛ حاکم این آبادی و رعایا قرار گرفت.( ۱۱)

مستندترین گزارش از وضعیت دررود در سال ۱۲۹۶ق توسط یک نویسنده دررودی، به نام میرزاحسین بن عبدالکریم ثبت شده است. او جمعیّت این آبادی را ۴۵۰ خانوار نوشته که ۳۰۰ خانوار آن سادات بودند و کل جمعیّت ۱۰۵۴نفر می شد. شغل مردم نیز زراعت و داد و ستد بود. (۱۲)

از وقایع مهم دررود در اواخر عهد قاجار، قتل دو نفر از روحانیون فرقه اسماعیلی به نام‎های «ملاسلیمان» و «ملاحسینعلی» در این آبادی است. آن ها به فتوای میرزاابوالقاسم معین الغربا؛ از مراجع مشهد، و به دست یکی از علمای دررود به نام محمدباقر مروی در سال ۱۳۲۷ق کشته شدند. با دخالت انگلیسی ها عامل قتل در تهران زندانی و معین الغربا به عراق تبعید شد.(۱۳)

در اوایل دوره پهلوی میرزاحسین خان مجدالایاله که در اواخر حکومت قاجار حکومت این شهر را داشت، در مقام خود ابقا شد، ولی از آن‎جایی که حکومت پهلوی اول سعی داشت حکام محلی دوره قاجار را از میان بردارد و در پی اختلافات مجدالایاله با مأمور ثبت اسناد، وی توسط مأمورین حکومتی در سال ۱۳۱۴ش مسموم شد.

در اوایل این دوره هنوز مسیر تابستانی زوّار امام رضا(ع) از دررود به مشهد می‎گذشت. اندک اندک با آمدن خودرو، این مسیر از رونق افتاد و در اواخر عصر پهلوی دیگر کسی از این مسیر استفاده نمی‎کرد.

اوّلین دبستان دولتی دررود در سال ۱۳۰۸ش تأسیس شد و مکتب‎خانه‎های قدیم رونق خود را از دست دادند. از سال ۱۳۳۲ آبرسانی به منازل دررود، از طریق لوله کشی آغاز شد و برق این شهر نیز از سال ۱۳۳۴ شروع به فعّالیّت کرد. شهرداری که در سال ۱۳۳۲ به ریاست میرزاآقاخان (سیدعبدالله سرهنگی) تأسیس شده بود، به دلیل عدم توانایی در تأمین بودجه به مدت ده سال منحل شد و از ۱۵ تیر ماه ۱۳۴۲ فعالیت رسمی خود را آغاز نمود. دررود اندک اندک حالت شهر به خود گرفت. خیابان اصلی شهر، از شمال به جنوب احداث گردید. در اواخر این دوره طبیعت زیبای دررود مورد توجه مردم شهرهای اطراف قرار گرفت، شهرداری در جهت پذیرایی از مسافران، مجموعه مهمان‎سرا را احداث کرد. شبکه بهداشت گسترش یافت و درمانگاه در سال ۱۳۴۶ آغاز به کار کرد. کتابخانه عمومی نیز در همان سال افتتاح گردید، بانک صادرات به عنوان نخستین بانک، در سال ۱۳۴۷ در این شهر شعبه‎ای تأسیس کرد.

با تأسیس کارخانجات دباغی و کبریت سازی و ایجاد کارگاه های قالی بافی افراد زیادی در آن جا مشغول کار شدند. کارخانجات کبریت سازی که از سال ۱۳۲۵ شروع به کار کرده بودند، روزانه حدود ۴۰۰۰۰ قوطی کبریت تولید می‎کردند. دیری نپایید که کارخانه دباغی دررود از رونق افتاد و در حدود سال ۱۳۴۵ تعطیل شد. (۱۴)کارخانجات کبریت سازی نیز در حدود سال‎های ۱۳۵۰ اندک اندک تعطیل شدند.

سال ۱۳۵۷ اهالی دررود همنوا با دیگر مردم سرزمین ایران بر علیه حکومت پهلوی به پا خاستند. آن ها نخستین شهید شهرستان نیشابور را به نام سیداسماعیل حسینی در تظاهرات علیه رژیم پهلوی تقدیم انقلاب کردند. (۱۵)پیکر این شهید در تاریخ ۱۳/۸/۱۳۵۷ با حضور هفتاد هزار نفر از اهالی شهرستان نیشابور در این شهر تشییع شد. (۱۶) پس از پیروزی انقلاب، درجریان جنگ تحمیلی، ۸۰ شهید و بیش از ۱۰۰ نفر جانباز را تقدیم وطن و انقلاب اسلامی کردند.

منابع:

۱- حاکم نیشابوری، تاریخ نیشابور ، ص ۱۵٫

۲- مستوفی، حمدالله، نزهت القلوب ، ص۲۲۷ .

  1. بختیاری، محمود، «راههای باستانی توس به نیشابورو آثار تاریخی مجاور آن»، مجله اثر، شماره ۳۴-۳۳، سال ۱۳۸۱ش، ص۳۳۹٫
  2. حافظ ابرو، جغرافیای خراسان در تاریخ حافظ ابرو، ص ۳۷ .

۵- نقدی، رضا، ساختار و تشکیلات آستان قدس رضوی در دوره صفوی (پایان نامه) به نقل از خوزایی : افضل التواریخ نسخه خطی بریتیش میوزیوم انگلستان، ص ۱۶۶٫

  1. مولوی، عبدالحمید، پیش نویس موقوفات آستان قدس رضوی، ج ۲، ص ۱۴۸- ۱۵۳٫

۷ . سه سفر نامه (سفر نامه هرات)، ص ۱۹٫

  1. همان، ص۵۹٫

۹- افضل الملک، غلامحسین خان، سفرنامه خراسان و سیستان، ص ۳۲۵؛ سه سفرنامه (سفرخراسان)، ص ۱۹۹؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ص۳۲۷٫

۱۰- جرج. ن. کرزن، ایران و قضیه ایران، ج ۱، ص ۳۴۵٫

۱۱- حکیم الممالک، علی‎نقی، روز نامه سفر خراسان، ص۱۶۱-۱۶۳ .

۱۲- دررودی، میرزاحسین، کتابچه نیشابور، ص۸۸ – ۸۹٫

۱۳- رضازاده ملک، رحیم، انقلاب مشروطه ایران به روایت اسناد وزارت خارجه انگلیس، ص ۳۱۳٫

۱۴- پاک‎زبان، نسرین، جغرافیای دررود نیشابور(پایان نامه)، ص ۱۱۹-۱۲۰٫

۱۵- جلالی، غلامرضا، تقویم تاریخ خراسان، ص ۲۹۳٫

۱۶- روزنامه خراسان، یکشنبه ۱۴ آبان ۱۳۵۷، ص ۱٫

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.