خیام درروزگار  کفر و تکفیر

محمدطاهر گاراژیان

در روزگار خیام دایره ی کفر و زندقه آنچنان وسیع است که اگر کسی فی المثل بخواهد بفهمد خاصیت هلیله و سکنجبین و سقمونیا چیست بدون تردید کافر است  و یا این که اگر کسی طلوع آفتاب را دلیل بر پیدایش روز و یا ظهور ماه را دلیل بر پیدایش شب بداند خویشتن را به زندقه افکنده است . ناصر خسرو در کتاب جامع الحکمتین خود که آن را در بیست  و چند سالگی خیام نوشته است ضمن اشاراتی روشن به این گونه ماجراها در مقام احتجاج می گوید: (۱۳۶۳ : صص ۹، ۱۰، ۱۱)

« … همی بر دین اسلام سلاّری کنند که همی گویند که هرکه گوید من بدانم که سقمونیا طبیعت مردم را نرم کند یا بدانم سکنجبین مر صفرا را بنشاند ، او کافر است … »  (قنبری . خیام نامه . ص، ۱۸۳ . )

در چنین روزگاری است که خیام با ظرافت و شجاعت تمام گاهی یک رباعی می سراید و شاید آنچنان از ظرایف اندیشه و زبان ان را پر می کند که درک مفاهیم کامل آن برای برخی خوانندگان  که سروده را از زبان خود شاعر نشنیده اند ، دشوار می شود و گاه ناگریز به لایه ی رویی سخن و رویه کاری و به روایت امروز ماست مالی اندیشه ها اکتفا می کنند و سخن حکیم الهی حجت الحق خیام را کفر آمیز در می یابند و طنز و ریشخند نهفته در آن را خیلی جدی نمی گیرند.  اینان سخن را به سوی شک انکار آمیز می کشانند و آنگاه مصدر  شک  را «حتی اگر جالینوس باشد حکیم و فیلسوف نمی دانند» (ذکاوتی قراگزلو ۱۳۹۱)

این سلطه ی سخت گیرانه گروهی از کلامیون بر فضای فکری جامعه ی اسلامی باعث می شود که حتی امام الحرمین جوینی که استاد خیام و غزالی بود وبرای نخستین بار  نکات فلسفی را وارد کلام اشعری کرد از مشغولیت به علم کلام اظهار نا خرسندی کند و بگوید «….. مشغول علم کلام می باشم که اگر دانستمی که مرا به این جا که رسیده ام می رساند ، بدان نمی پرداختم » ( ذکاوتی قراگزلو . حکیم خیام نیشابوری صص ۱۱۴و ۱۱۵ )

اینک در چنین هنگامه و فضایی کسی چون خیام برای خود و  مردمش دمی آسودگی می طلبد . آسودگی از جدال های مدارس نظام المک و غارت های سپاهیان و صاحبان قدرت سلجوقی . طنز امیز اظهار نظر می کند که  عده ای زیرک یا زیرک نما و متوهم دانایی . گردش جهان را تابعی از گردش مالی و حرص قدرت خود می خواهند و مردم را به مباحث حادث و قدیم بودن جهان یا وعده ی بهشت وعید دوزخ می فریبند و عوامل درونی و بیرونی آسودگی را از مردم می گیرند. اگر مردم را از بازیچه شدن در دستگاه زر و زور و تزویر پرهیز می دهد نه انکار رستاخیز که انکار فریب است . در نتیجه کلامش در خطاب به مردم فریب خورده  معنایی و در گفت و گو با اصحاب قدرت معنای دیگر می گیرد آنجا که می سراید:

ای دل تو به اسرار معما نرسی

در نکته زیرکان دانا نرسی

اینجا به می لعل بهشتی می ساز

کانجا به بهشت یا رسی یا نرسی

این رباعی یک هدف  اعلی دارد و آن روشنگری است نه انکار معاد زیرا در گفت و گو با صاحبان قدرت به تعریض و کنایه می گوید شما که دم از رستاخیز می زنید چرا در رفتار فردی و اجتماعی شما اثری از این باور نیست و پیوسته به عیش و عشرت و کار دنیای خویش مشغول شده اید و در گفت و گو با عامه ی ضعیف و فقیر نگه داشته شده می گوید از زیرک بازی های صاحبان قدرت و اندیشه ی حاکم بپرهیزید آنان زیرکانه به نکته ای ولو نادرست پای بندند و آن این است که با وعده ی رستاخیز و بهشت و دوزخ به خلایق. برای خود در همین جهان شبه  بهشتی    سامان می دهند و خود از می معشوق و مطرب کناره نگرفته اند اینان چندی مفاهیمی چون  بی عدالتی روزگار و ستمگری آسمان و تقدیر تغییر ناپذیر  را ترویج می کنند  تا کسی به بی عدالتی صاحبان قدرت و ستمگری انسان ها  حاکم بر سرنوشت مردم  در زیر سقف آسمان اعتراضی نکند اما خود خیام می خواهد فلکی بنا کند که در زیر طاق آن آزادگان و وارستگان به کام خود برسند . کامی که جز آزاداندیشی پرهیز از تکفیر ، رد آزمندی و بی اعتقادی و از همه مهمتر رد ریا کاری و ظاهر سازی چیزی نیست  . در زیر سقف این آسمان نه چندان رویایی، دیگر عده ای به امید رستاخیزو عدل جاودانه معطل  نمی نشینند  و طعمه نمی شوند و اجازه نمی دهند  دیگران غارتشان کنند.وی مخاطبش را از تکیه بیش اندازه  بر رو ساخت  امور و ظاهر  آدمیان  هشدار می دهد و خدا باوری را که دست مایه ی  عده ای سست اعتقاد شده از حالت عامل نفرت و خشم و فریب و ارعاب به مایه  ی روشنگری  و ژرف بینی جامعه تبدیل می کند و هم از این روست که می گوید:

آن کس که جهان کرد فراغت دارد

از سبلت چون تویی و ریش چو منی

در حقیقت سراینده ی رباعی در گفت و گو با مردم زمانش و مردم همه ی زمان ها مسایل جامعه ی بشری را به ترتیب اهمیت می چیند و پیوسته معنا و مفهوم هستی و اهتمام به امور مردم را از ارعاب و تکفیر و اتهام و ایراد وارد کردن به ظواهر مردم مهم تر و کار ساز تر می داند.بلکه از لوازم زیست انسانی می شمارد .

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.