حکومت گران قاجار در نیشابور

حسینعلی میرزا نیرالدوله

سلطان حسین میرزا یکی از نوادگان فتحعلی شاه قاجاربود .پدرش پرویز میرزا (۱۳۰۵-۱۲۲۹ه.ق)پسر پنجاه وسوم فتحعلی شاه و لقب نیرالدوله داشت که پس از مرگش این لقب (نیرالدوله) به پسرش حسین میرزا رسید.

نیرالدوله که ازغلام بچه های اندرون ناصرالدین شاه محسوب می شد مدتی درشغل غلام بچه باشی خدمت کرد وسپس ترقی کرده وبه سمت پیش خدمت حضورهمایون منصوب شد وضمنا حکومت نیشابور هم ابوابجمع اوبود

نیرالدوله در دو سفر ناصرالدین شاه به اروپا با عنوان شاهزاده پیش خدمت همراه وی بود ودر سال ۱۲۹۹ه.ق ، علاوه برپیش خدمتی ، رسیدگی به امور باغ وعمارت دوشان تپه وباغ وحش آنجا به وی واگذار شد .

اعتماد السلطنه در یادداشت های خطی خود می نویسدکه دوشنبه ۱۱شعبان ۱۳۰۵ ه.ق ؛پرویز میرزا پسر خاقان مغفورکه غالبا درخراسان بود وحکومت سبزوار ونیشابور را داشت مرحوم شد. لقب اورا به پسرش سلطان حسین میرزا معروف به پیش خدمت دادند. درسال ۱۳۰۹ه.ق تا چند سال بعد حکومت سبزوار و سرولایت وغیره ضمیمه حکومت نیشابور گردید ومنطقه وسیعی بین نیشابور و قوچان و سبزوار جهت آبادانی جزو تیول او بود که در آمد آن بخشی از هزینه های حکومتی منطقه را تئمین می کرد.گفتنی است که در آن زمان برای ایالات بودجه دولتی نبود و حکام جهت گرداندن منطقه و قشون دفاعی و غیره متکی به در آمد مناطق تحت تیول و خراج مردمی بودند.

نیرالدوله در سال ۱۳۱۸ ه ق وپس ازدرگذشت رکن الدوله برادر ناصرالدین شاه ، به جای وی به حکومت خراسان منصوب گردید.نویسندگان معاصر چنان می نویسند که انگار او این منصب را در مقابل رشوه کسب کرده است .حقیقت اینست که در آن زمان به علت خالی بودن خزانه شاهی و نبود یک رویه ایجاد بودجه مرکزی به هر بهانه ای (درقبال القاب و انتصاب حکام و مسئولین )دربار برای تأمین هزینه های سنگین سلطنتی از حکام و مسئولین پول می گرفت .. نیرالدوله تا سال ۱۳۲۱این پست را حفظ کرد.

در دوره حکومت نیرالدوله برخراسان قحطی بزرگی پس از یکسال خشکسالی کامل رخ داد. این قحطی قربانی بسیار گرفت. و قیمت گندم در مشهد به ۵۰ تومان ترقی کرد، مرگ و میر قحطی زدگان از ۵۰۰ نفر در روز بیشتر شد.

دراین شرایط بعضی از اعیان مشهد از موقعیت استفاده کرده به احتکار آرد و گندم پرداختندوشهر مشهد دراین مدت ناآرامی زیادی را پشت سرگذاشت. ریاضی هروی درباره این شورش مردم مشهد که در سال ۱۳۲۱ ه.ق/ ۱۹۰۳ م روی داد چنین نوشته است:«بلوایی بی جهت اغلب مردم مشهد بر ضد ایالت کبری – نیرالدوله – به دستورالعمل چند نفر از اعیان که سابقه عداوت با شاهزاده معظم الیه داشتند و با احتکار گندم و آرد به گرانی نان اقدام نموده و به تحریک اهالی پرداختند .مردم مشهد در جریان این شورش ابتدا به منزل یوسف خان بیگلر بیگی و سپس به خانه نقیب الاشراف رکن التولیه سرکشیک ریختند، اسباب و اموال آن ها و نیز گندم و جوی احتکار شده و ظروف فلزی آن ها را به غارت بردند و آسیب فراوان به منازل و وسایل این افراد رساندند. نوشته اند هر شب حدود ۱۰۰۰ نفر زن و مرد به جلو در حرم می رفتند تا نیرالدوله والی را هنگام خروج از حرم به باد کتک بگیرند که موفق نمی شدند. در این میان تعدادی روحانی و طلبه نیز که در میان آنان بودند در صحن رضوی بست نشستند .در پیشاپیش بلواییان آدم نامی ای که بشود شناخت نبود.

گزارش کنسولگری های روس و انگلیس در مشهدالبته نشان از سوء عملکرد نیرالدوله دارد. تلگراف کنسول انگلیس درباره بلوای نان در مشهد چنین است: «در این جا به واسطه کمیابی نان اغتشاش است. دیروز جمعی از زن ها می خواستند داخل قنسولگری ما و قنسولگری روس ها بشوند… اغتشاش به واسطه این است که گندم…(را) به قیمتی که معین شده است نمی فروشند. از جای دیگر می شنوم که اشخاص ذیل گندم دارند. قائم مقام آستانه، نقیب آستانه، میرزا حبیب، میرزا ابراهیم امام جمعه، رئیس التجار، معین الایاله ، حسن خان شاهزاده… فعلا خانه بیگلربیگی را غارت کردند. تمام دکاکین بسته شده است. ….»

نامه سفیر روس هم که بر مبنای گزارش کنسول روس در مشهد برای مشیرالدوله وزیر خارجه ارسال شده نیز حکایت از شورش گسترده مردم مشهد و محاصره کنسولگری های روس و انگلیس و بانک ها و نیز تعطیلی بازار و اعتراض به گرانی نان دارد.

هیجان مردم ۱۳روزطول کشید،ودر نتیجه این بلوا و شورش درسال ۱۳۲۱قمری نیرالدوله پس از چهار سال از حکومت خراسان معزول گردید. وبه تهران آمد . مثبوت است که پسرش از همسر اولش ، به نام سلطان حسن میرزا فتح السلطنه درب سیلوهای حکومتی را باز و به مردم در طول آن مدت نان و آرد مجانی می داد که پس از آرام شدن اوضاع ، فتح السلطنه ظاهراً به تحریک سالار همایون شوهر عمه اش برای توضیح به تهران احضار و با همکاری چند نفر دیگر به قتل می رسد. مدفن او در حرم شاه عبدلعظیم حسنی بود و نام مسببان مرگش بر روی سنگ قبرش حک شده بود که پس از انقلاب و توسعه اطراف حرم این سنگ برداشته شد و دیگر به جایش نگذاشتند .

نیرالدوله درسال۱۳۲۳ه.ق وپس ازاعتراضات مردمی درآستانه نهضت مشروطیت که به عزل علاءالدوله از حکومت تهران انجامید،توسط مظفرالدین شاه به جای وی حاکم تهران شد که با اعتراضات مردم روبروشد ودر اعتراض به نصب وی به حکومت تهران،مردم کوچه وبازارتصانیف زیادی ساختند وازجمله می خواندند:

خسروا خبط کردنت تا کی؟

نیرالدوله و حکومت ری؟

یک نشابور او زیادش بود

به به و عجب عجب، هی هی

درزمان پیروزی انقلاب مشروطه وی همچنان حاکم تهران بودوبه گفته مخبرالسلطنه هدایت در اجرای نظام نامه انتخابات تهران تعلل داشت چون نظام نامه انتخابات برای وی چندان روشن وشفاف نبودوبه تعبیر هدایت ،نیرالدوله آن رانمی فهمید.چندی بعدازپیروزی انقلاب مشروطه اگرچه نام او درلیست پیشنهادی برای حکومت آذربایجان قرار داشت ولی قرعه والیگری اصفهان به نام او درآمد وپس از نظام السلطنه ، به حکومت اصفهان منصوب شد. وی درسال ۱۳۲۵ وارد اصفهان شد و حکومت هشت ماهه خود را آغاز کرد. حکومت نیرالدوله در اصفهان نیز با چند مشکل عمده مواجه بود، از جمله مسئله کمبود نان، عدم امنیت راه های اطراف شهر و همچنین شایعه بازگشت ظل السلطان به اصفهان، به این ترتیب اعتراض ها بالا گرفت، روزنامه ها به انتقاد از حکومت وی پرداختند، جمعیت فوق العاده از مردم شهر در چهل ستون اجتماع کردندو سرانجام نیر الدوله طاقت نیاورد و در ۱۱ محرم ۱۳۲۶ بی سر و صدا راهی تهران شد.

درسال ۱۳۳۰ حسین میرزا نیرالدوله به دنبال ویرانگری هایی که پس از آشوب هایی که در مشهد رخ داد و روس ها صحن و گنبد امام رضا(ع) را به توپ بستند، با اختیاراتی چند والی خراسان شد و پس از ورود به مشهد در فروردین ۱۲۸۹ شمسی موقع را برای خودمغتنم شمرده وبه خرده حسابهایی که از پیش با بابرخی اشخاص داشت ،پرداخت. و سپس دستور داد تا مسببان شورش دستگیر و تبعید شوند و بعد برای مرمت آستان قدس رضوی اقدام کرد و با دعوت از اعیان و اشراف و اعضای آستانه به گردآوری کمک های مالی پرداخت و علاوه بر سی هزار تومان اهدایی خود تا سقف یکصد و ده هزار تومان جمع آوری شد و مرمت خرابی های آستانه آغاز گردید.

خدمات وی درمدت حکومتش درنیشابور ومشهد :

– تأسیس بیش از ۱۶۲ رشته قنات در منطقه ای به نام جلگه ماروسک و ساختن۸ آسیاب آبی و ۴ آسیاب بادی روی رودخانه آن منطقه حیدری وازآن به بخداین منطقه به عنوان سبد غله خراسان معروف شده بود .

– بخشی از قنات ملکش چهارطاق را وقف شرب مردم نیشابور کرد. موقوفاتش در نیشابور برای انجام مراسم مذهبی عزای سید الشهدا و اعزام طلبه به نجف( لیست موقوفات نیرالدوله در دفترچه موقوفات به نام وقایع نیریه در مرکز تحقیقات اسلامی آستان قدس رضوی موجود است.)

– مرمت آرامگاه عطار .

-ساخت و سنگفرش ۴۰ کیلومتر جاده شریف آباد به مشهد که آثار ان هنوز پا بر جاست

– مرمت گنبد مطهر حضرت رضا ع پس از تخریب و به توپ بستن ان توسط روسها

– تأمین آب شرب مشهد از یکی از مزارع به نام چشمه گیلاس در ۸۰ کیلومتری غرب مشهد توسط لوله های سفالی که اولین آب لوله کشی در خراسان بود(شرح ماوقع این طرح بزرگ عمرانی و مردمی و عکسهای مربوط به ان در وقایع نیریه در مرکز تحقیقات اسلامی و مردمی استان قدس رضوی موجود است)

وفات نیر الدوله

نیر الدوله در هنگام ساخت جاده شریف آباد برای خود در تپه سلام مفبره ای سر راه زوار حضرت رضا ساخت . ولی در سال ۱۳۳۶ پس از فوتش در حالی که راهی منزلگاه ابدیش می شد مردم قدردان مشهد جسد اورا از میان راه به خاطرقدردانی تامین آب شرب گوارا و نان دوران قحطی وایجاد راه امن بدون خاک توسط او ، برگردانده وبه در خواست مردم در ضلع غربی دارالسیاده دفن شد

پس از مرگش در سال ۱۳۳۶ه.ق او از خود دو دخترو یک پسر از همسر دومش و فرزندان تنها پسر شهیدش سلطان حسن میرزا و دخترش فصل بهار خانم ایران الودله از همسر اولش که از نوادگان عباس میرزا نایب السلطنه بود به جای گذاشت.

مآخذ

  1. قصابیان، محمدرضا. تاریخ و جغرافیای شهر مشهد، انصار، ۱۳۸۶٫
  2. طاهری، ابوالقاسم. جغرافیای تاریخی خراسان از نظر جهانگردان، تهران، انتشارات شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران، ۱۳۴۸٫

۳-بامداد،مهدی ،شرح رجال ایران ،انتشارات زوار،تهران ۱۳۷۸

۴-روزنامه جهاد اکبردرجریان های مشروطه خواهی اصفهان ، الناز بلخاری(سایت کتابخانه وموزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی)

۵-عین الوقایع، محمد یوسف ریاضی هروی , به کوشش محمد آصف فکرت هروی

۶- بانک اطلاعات رجال

۷-خاطرات وخطرات ،مهدی قلی هدایت(مخبرالسلطنه)انتشارات زوار،چاپ پنجم،۱۳۷۵

۸- انقلاب مشروطیت،دکتر اسماعیل رضوانی

۹-یادداشت خانم فروزنده ساعد از نوادگان ساعد نیری(نوه نیرالدوله) به درخواست اینجانب

نعمت اله صادقی

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.