حضور خیام در سفینه ای کهن

مهدی نمازی

پژوهشگر ادبی و شاعر

 

سفینه کهن رباعیات، تصحیح و تحقیق: ارحام مرادی و محمد افشین وفایی، تهران نشر سخن، ۱۳۹۵*

انتشارات سخن به تازگی کتابی را با عنوان «سفینه کهن رباعیات»، به تصحیح و تحقیق محمد ارحام مرادی و محمد افشین وفایی روانه بازار کتاب کرده است.

این اثر ارزشمند بخش پایانی مجموعه ای دست نویس است که در کتابخانه آیت الله مرعشی قم به شماره ۱۲۵۹۸ نگهداری می شود. (سفینه ، ۲۷)

در این نوشتار به معرفی اجمالی اثر مذکور می پردازیم. این کتاب دارای مقدمه ای مبسوط است که به معرفی نسخه، روش تصحیح، رسم الخط نسخه و معرفی مجمل شاعران پرداخته است.

مشخصات اثر

متاسفانه از نام و نشان این سفینه اطلاعی در دست نیست و عنوان ومقدمه نیز ندارد و نام «سفینه کهن رباعیات» بر ساخته مصححان اثر است. اما به گمان مصححان، کتابت آن در نیمه نخست سده هشتم هجری صورت گرفته و از این لحاظ و هم از لحاظ ساختار و محتوا با « نزهه المجالس» جمال خلیل شروانی قرابت دارد.( سفینه، ۲۷)

این مجموعه شامل ۱۲۵۸ رباعی ازبیش از هشتاد شاعر از سده پنجم تا هشتم هجری است.

ساختار اثر

سفینه کهن رباعیات صد و سی و یکی باب دارد که هر کدام در موضوعی است و به رسم رایج قدما با رباعیاتی « در توحید باری سبحانه» آغاز شده و پس از آن ابوابی دارد در مدح ملوک و وصف طبیعت. باب های دیگر مجموعه شامل: وصف چهره و اندام و موضوعاتی چون عاشق و معشوق و روابط آنهاست و باب پایانی آن نیز در هزل است. (سفینه، ۲۹)

نسخه شناسی

از این مجموعه تا کنون تنها یک نسخه یافت شده و چنان که پیش تر آمد در کتابخانه مرعشی قم نگهداری می شود و مصححان محترم بر اساس همان تک نسخه به چاپ اثر مذکور اقدام کرده اند.

مجموعه رباعیات، بخش پایانی نسخه را تشکیل می دهد و بخش های دیگر آن به ترتیب به قرار زیر است:

– قصیده نونیه ابوالفتح بستی به همراه ترجمه منظوم فارسی

– اختیارات گلستان

– اشعار پراکنده

– فواید حدایق السحر

– اشعار پراکنده

مصححان محترم در انتهای مقدمه به روش کار خویش اشاره کرده اند و این نکته را افزوده اند که به دلیل این که بیشتر از یک نسخه از این اثر موجود نیست در تصحیح آن از آثار قدیم و جدید فراوانی سود جسته اند که در فهرست منابع کتاب به معرفی آنها پرداخته اند. در پایان نیز به معرفی اجمالی شاعرانی پرداخته اند که نام آنها در سفینه رباعیات دیده می شود.

از شاعران بنامی که رباعیاتی از آنها در این اثر ثبت است می توان به اسامی زیر اشاره کرده: انوری، سنایی، مهستی گنجوی و …

اما نکته جالب توجه در این اثر مقدار رباعیاتی است که از حکیم عمر خیام نیشابوری در آن موجود است.

در این اثر تعداد چهل و چهار رباعی به نام حکیم عمر خیام آمده که علاوه براین که در هیچ منبع کهنی این اندازه رباعی به نام خیام نیامده است از آن مقدار سیزده رباعی در هیچ منبع کهنی موجود نیست و همچنین نوزده مورد از آنها در منابع کهن به نام شاعران دیگر آمده است. «سفینه، ۶۴»

می دانیم که به علت نوع مضمون و محتوای رباعیات خیام و نگاه ایدئولوژیک به آن رباعیات در طول تاریخ متاسفانه نسخه مدون و کاملی از رباعیات وی  در هیچ زمانی و در هیچ نسخه ای یافت نشده و این مقدار رباعی از وی در نسخه ای کهن غنیمتی بزرگ است که باید آن را مغتنم دانست.

رباعیات خیام در سفینه کهن رباعیات

در بخش پایانی مطلب نگاهی مختصر می اندازیم به رباعیاتی که در این سفینه ارزشمند زیر عنوان خیام آمده است.

در ابتدای کتاب «در توحید باری سبحانه؛ از گفتار ملک الحکما عمر خیام» سه رباعی آمده که نوع نگاه و بیان آنها در خور توجه و تامل است. یکی از آن سه رباعی این است:

ای عفو تو بخشیده گناه چو منی     وی لطف تو باز داده راه چو منی

هستم به یقین که رحمت شامل تو      موقوف نگردد به گناه چو منی                                                                        (سفینه،۸۵)

برخی از رباعیاتی که در این اثر به نام خیام ثبت شده است در دیوان شاعران دیگر آمده که البته این ویژگی مشترک بسیاری از رباعیات کهن است که به نام چند تن و در آثار مختلف آمده است.

تعدادی از رباعیات خیام نیز در این مجموعه با آنچه پیش تر دیده ایم و شنیده ایم متفاوت است. مانند رباعی زیر:

اسرار فلک را نه تو دانی و نه من     سر دفتر راحت نه تو خوانی و نه من

این مایه یقین دان که چو می در نگری      یک هفته دیگر نه تو مانی و نه من

(سفینه، ۱۱۹)

که آن را این گونه در خاطر داریم:

اسرار فلک را نه تو دانی و نه من

وین خط معما نه تو خوانی و نه من

هست از پس پرده گفتگوی من و تو

چون پرده بر افتد نه تو مانی و نه من

که احتمالاً حاصل دخالت دادن ذوق نسخه نویسان و دستکاری نسخه هاست!

*تمامی ارجاعات در متن مربوط به همین اثر است.

 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.