جستاری در نام  های ابرشهر ; از رئونت تا نیشابور

 

مسعود  رحیمی نژاد

کارشناس ارشد تاریخ

«اگر زمین را نسبت به فلک توان داد، بلاد به مثابت نجومِ آن گردد و نیشابور، از میان کواکب، زهره زهرای آسمان باشد…..حبّذا شهر نشابور که در روی زمین اگر بهشتی است خود این است، وگَرنِی، خود نیست»

(تاریخ جهانگشا- عطاملک جوینی )

نیشابور شهری که صبحگاه آن شهره آفاق است، با هفت هزار سال سابقه خود را به صبحگاه تاریخ می  رساند. شهری که در کوران حوادث مختلف بارها طعم تلخ روزگاررا چشید و طوفان بلا هربار به گونه  ای خواست تا نام آن را از تاریخ حذف نماید. اما به همت ابرمردان و ابرزنان ابرشهر هربار ققنوس وار از میان آتش به پا خاست و نگین فیروزه  ای شد بر قامت ایران بزرگ. در تاریخ، این خطه را هربار به گونه  ای نام برده اند که البته هر نام نیز برازنده این شهر بوده است. در این جستار تلاش نگارنده بر این است تا نام های نیشابور در گذر تاریخ را یک به یک نام برده و وجه تسمیه بر نامگذاری آن نیز بیان نماید، نام  هایی که با شکوه و عظمت آغاز شد و بسیار زیبا و نیکو خاتمه یافت.

 

۱- رئونت

قدیمی  ترین سندی که از نیشابور یاد می  کند، اوستا می  باشد که با واژه «رئونت»به معنی جلال وشکوه از آن نام می  برد. احتمالا این واژه بعد  ها به کلمه «ریوند» تبدل شده باشد که هم  اکنون نام بخشی از توابع نیشابور است.  هم  چنین این نام  به معنای شکوهنده و تابان و بخشنده دارایی، نامی است کهن، که ریشه در ایران مزدیسنایی دارد. این نام، در «اوستا» صفت اهورامزدا و برخی از ایزدان و آدمیان است و بیشتر با فرّ‌ه‌مند (برخوردار از فرّه) همراه می‌گردد.  ریوند بی  گمان یکی از مکان های اسطوره  ای در ایران باستان  است چرا که این نام را علاوه بر شهر به نام کوه و دریاچه  ای در این منطقه نیز نسبت داده اند که  به احتمال بسیاردر گستره نیشابور امروزی پدیدار شده است.  کوهی که گمان می رود همان کوه بینالود(پشته گشتاسبان) بوده و دریاچه ای که برخی آن را به برکه سی  سر درحوالی روستای اندراب مطابقت داده  اند.  از مهم ترین ویژگی  های منحصربه فرد کوه ریوند قرار گرفتن آتشکده آذر برزین مهر بر روی آن می باشد. نیشابور به واسطه نزدیکی به آتشگاه عظیم مقدس «آذربرزین مهر»یعنی آتشکده کشاورزان اهمیت بسیاری پیدا کرد.  این آتشکده در در مشرق مملکت، در کوه  هاى ریوند شمال  غربى نیشابور، واقع بود. آذربرزین مهر و دوآتشکده «آذرگشنسب» و «آذر فرنبغ» محل ستایش مخصوص بود و بیش از سایر زیارتگاه  ها زینت و ثروت داشت، لکن بسیارى از معابد درجه دوم هم طرف احترام بوده است.  در دوران میانه ریوند به یکی از ربع های چهارگانه نیشابور اطلاق می  شد و امروزه نام دهستانی در نیشابور می  باشد.

 

۲- ابرشهر

دیگر نامی که در کتیبه  های تاریخی ازآن یاد شده است، «اَبَرشهر»می  باشد. نام «ابرشهر » بروی سکه  فرهاد دوم اشکانی به عنوان محل ضرب ازقدیمی  ترین مدارکی است که دراین زمینه وجود دارد.  هم  چنین کتیبه ی شاپور اول که ویژه پیروزی او درمناطق شرقی ایران است از« ابر  شهر » با عنوان «آپارخشتر» نام می  برد.  در سکه  های پادشاهان ساسانی نظیر«پیروز»، «قباد» «بهرام چوبین» و«خسرو اول» کلمه« ابرشهر » دیده می-شود.  حاکم نیشابوری در این زمینه دونظر ارائه می  دهد، اودر دو قسمت ازکتابش «ابرشهر » را همان نیشابور برمی  شمرد.  در حالی که هنگام بیان فتح نیشابور، با لفظ «اَبرشهر، یعنی نشابور وطوس » از آن یاد می کند.  طبری نیز نام« ابر  شهر » را در میان فتوحات اردشیر ساسانی ذکرمی  کند.  ماکوارت «ابر-شهر » را یکی از استان  های خراسان برمی  شمرد.  این نام با شکل  های«اَپَرشهر»، «اَبرشهر»، «بَرشهر» و«آبِرشهر» نیز آمده است.

ظاهرا این نام به  واسطه حضور و فعالیت عشایر «اپرنی» از اقوام داهه (بنیان‌گذاران حکومت اشکانی) در این ناحیه، باعث شده تا ابرشهر، مأخوذ از نام ایشان و در اصل «اپرنک شهر»دانسته شود.  ریچارد فرای هم  چنین آن را ریشه گرفته از نامی کهن بر  می  شمرد که معنی شهر بالای هخامنشیان یا شهربانی بالای سلوکیان می  باشد.  به هرروی نام «ابر  شهر» ازنیشابور قدیمی  تر می  باشدو در سده  های اولیه اسلامی همواره این نام در کنار نیشابور دیده می  شود. اما به  تدریج از قرون چهارم و پنجم هجری نام نیشابور یکسر به   جای ابرشهرمی نشیندودر منابع بعد ازین دوران نام این نام به   ندرت برای این ناحیه و شهر به کار می  رود.

عقیده نگارنده بر این است که ابر  شهر هم نام شهری در این منطقه بوده و هم به کلیه این ساتراپ(استان) ساسانی اطلاق می-شده است، ناحیه  ای که بعدها ربع نیشابور نامیده شدو هم اکنون در گستره  ای به وسعت خراسان فعلی جای می  گیرد. شهر ابرشهر نیز در طوفان حوادث دستخوش ویرانی گشته و سرانجام به دست شاپور ساسانی احیاءگشته و به یادبود سازنده آن نیشابور نامیده شده است.

۳- نیشابور

اما نام نیشابور به طور خاص از زمان ساسانیان بر این سرزمین اطلاق گردیده است. در دوره ساسانیان؛ خراسان، یکی از چهار استان مهم کشور به شمار می‌آمد.  این استان، به چهار بخش تقسیم می‌شد و این بخش‌ها عبارت بودند از:  مرو، نیشابور، هرات و بلخ.

در خصوص معنی نام نیشابور نیز گزارش های متفاوت و بسیاری نقل شده است. به طور حتم این نام صورت تغییر یافته‌ی یک واژه‌ی مرکب به زبان پهلوی ساسانی است. قسمت اول نام به گونه  های مختلفی نظیر «نه(به معنی جای وشهر)» و « نَیو(به معنی زیبا و خوب)» ذکر شده است. ابن فندق نیز آن  را «بناشاپور» می  نامد.  حافظ ابرو در کتاب جغرافیای خود درباره نیشابورگفته است، نیشابور را شاهپور بنا نهاده است . وی در وجه تسمیه نیشابور می  گوید:  در این مکان که اکنون نیشابور است، نیستانی بود که شاهپور فرمود تاآن را پاک کردند و بنای شهر نیشابور را نهادند.  با توجه به سکه‌های ساسانی ضرب شده در نیشابور (در برخی سکه‌ها: نیه) و قراینی چون نحوه‌ی معرب  کردن نام توسط اعراب(نیسابور) به نظر می‌رسد «نیو  شاهپور» صورت اصلی نام نیشابور و تشکیل شده از صفت و اسم به جهت تقدیر از سازنده‌ی شهر باشد که از روزگار ساسانیان پدید آمد و در بعد از اسلام معرب شده، به صورت «نیشابور» درآمد. در خصوص قسمت دوم نام شهر مشخصاً تداعی کننده نام سازنده آن است، که منسوب به شاپور اول یا دوم می باشد. هرچند گزارش  هایی آن را «شاهپور پسر نستوه» هم دانسته اند  که بیشتر ریشه در اساطیر دارد و از بعد تاریخی چندان مورد اتکا نیست.

منابع:

۱ – زندگی و مهاجرت مردم آریا، فریدون جنیدی، ص ۸۶

۲- یشت ها، ابراهیم پورداود، ص ۳۳۰

۳- فرهنگ جغرافیای تاریخی نیشابور، سیدحسن مجتبوی، ص۱۱۹

۴- پایتخت های ایران، محمدیوسف کیانی، ص ۳۲۹

۵- نیشابور، لارنس لاکهارت،ص ۳۳۹

۶ – ایران در زمان ساسانیان، آرتورکریستن سن، ص۲۴۳

۷- تاریخ سکه، ملکه ملک زاده بیانی،ص ۵۸

۸ -تمدن ساسانی، و گ لوکونین ،ص ۸۸

۹-تاریخ نیشابور، سیدعلی موید ثابتی، ص۹

۱۰- تاریخ نیشابور ، ابوعبدالله حاکم نیشابور، صص ۷۰ و ۲۷۰

۱۱- همان، ۲۰۵

۱۲ – تاریخ طبری، محمدبن جریر طبری، ص ۴۱

۱۳ -ایرانشهر، یوزف ماکوارت،ص ۲۷

۱۴ – ابرشهر نیشابور، بهزاد نعمتی، ص۱۳۱

۱۵ – ایرانشهر، یوزف ماکوارت، ص ۱۵۱

۱۶ – میراث باستانی ایران، ریچارد فرای،ص۱۹۱

۱۷- ابرشهر نیشابور، بهزاد نعمتی، ص ۱۵۴

۱۸- تاریخ سیاسی و اجتماعی خراسان در آغاز حکومت عباسیان، دانیل آلتون، ص ۱۲

۱۹ – احسن التقاسیم، محمد بن طاهر مقدسی،ص ۶۰۴

۲۰- تاریخ بیهق, علی بن زید بیهقی، ص ۴۳

۲۱ – جغرافیای تاریخی خراسان، حافظ ابرو، ص ۳۹

۲۲ – ابرشهر نیشابور، بهزاد نعمتی، ص ۱۹۶

به اشتراک بگذارید:


دیدگاه برای “جستاری در نام  های ابرشهر ; از رئونت تا نیشابور

  1. اشتراک ها: جستاری در نام های ابرشهر ; از رئونت تا نیشابور - نیشابوریا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.