ترجمه رباعیات خیام، بازسرایی غیروفادار به متن است

نگاه هندی به «خیّام انگلیسی»!

فروغ خراشادی

نشستی که دانشگاه نیشابور آن را «همایش دو زبانه علمی-پژوهشی حکیم عمر خیام» نامیده بود، ۲۸ اردیبهشت ۹۸ در حالی در پردیس دانشگاهی نیشابور، برگزار شد که گفتمان غالب بر فضای جلسه و مقالات آن، برای مشتاقان سلسله مطالعات پسااستعماری، که یکی از پنجره های مهم تحقیقی در دانشگاه های هندوستان است، همایشی غنی بود.

همایشی که علی رغم برخوردار نبودن از یک عنوان محوری، به طرز جالب توجهی حاوی مقالاتی با زمینه مشترک «رابطه ترجمه آثار شرقی و استعمار» بود. شاید تعمد میزبان و شاید هم تعهد مشترک مدعوین، چنین اشتراک عناوین و محتوایی در سخنرانی ها ایجاد کرده بود.

در حالی که در همایشی مناسبتی، که فاقد امتیاز و ثبت در پایگاه های استنادی علمی است، چنین تاکیدی بر محور واحد در سخنرانی ها و مقالات، انتخاب مناسبی به نظر نمی رسد و مثلا پرداختن از دیدگاه های گوناگون ادبی، زبان شناختی  و… به ترجمه رباعیات، می توانست مخاطبان را راضی تر کند.

با این همه محور این همایش که درآن جز استادان دعوت شده از دانشگاه ها، رئیس دانشگاه، نمایندگان شهرستان، فرماندار و معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور به ایراد سخن پرداختند، «ترجمه رباعیات خیام» بود که به رغم تفاوت در نام و ارائه، تقریبا همه متفق القول بر وجه استعماری ترجمه از سوی فیتزجرالد، مترجم انگلیسی رباعیات، تاکید داشتند.

بسیاری از رئیس جمهورهای دنیا خیام می خوانند

دکتر سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری رئیس‌جمهور، که برای بازدید از مرکز رشد پارک علم و فناوری و گشایش مرکز رشد دانشگاه نیشابور به شهر خیام سفر کرده بود، در بخشی از سخنرانی نسبتا بلند اما نظام مندش چنین گفت: دانشگاه ها باید مشکلات استان و کشور را حل کنند؛ ما درس نخوانده ایم که مشکلات سایر کشورها مانند امریکا و کانادا را حل کنیم اما چون محیط مناسب را فراهم نکردیم؛ چون جوانان را نمی بینیم؛ چون دانشگاه ما به دانشجو کارآفرینی یاد نمی دهد؛ جوانان ما مشکلات جاهای دیگر را حل می کنند!

این مدرس دانشگاه صنعتی شریف ابراز داشت: ما نمی توانیم به دنیا تکنولوژی صادر کنیم، اما فرهنگ و ادبیات ما می تواند ارزش افزوده درست کند. مانند کاری که نزدیک ۱۰۰۰ سال پیش خیام کرد و قرن ها بعد، با یک ترجمه خوب، این اثر جهانی شد و روسای جمهور دنیا آن را خوانده و می خوانند!

دکتر ستاری سخنانش را با توجه دادن به ایجاد اشتغال و اقتصاد از راه فرهنگ و هنر و لزوم فراهم آوری زیست بوم مناسب برای فعالیت جوانان به پایان برد.

او در حالی از ارزش افزوده ی فرهنگ و ادبیات سخن می گفت که پیش از او، دو نماینده شهرستان که برای دقایقی در این همایش سخن راندند، یک تن در روز بزرگداشت «خیام»، یک شعر ضرب المثل وار از «سعدی» خواند و دیگری هم رباعی خیام را با اشتباه قرائت کرد!

شهرت جهانی خیام  با رویکرد استعماری فیتزجرالد!

در این همایش دوزبانه، ۵ سخنرانی ارائه شد که در این نوشتار به بیان چکیده ای از ۲ مقاله می پردازیم و به دلیل نزدیکی محتواهای ارائه شده و مضیقه فضای چاپ، از بیان همه آن ها می پرهیزیم.

دکتر احمد شیرخانی یکی از مدعوین و ارائه دهندگان، سخنرانی اش را با انتساب نقل قولی به مترجم رباعیات خیام آغاز کرد: «برای من مایه سرگرمی ست که با اشعار پارسیان هر کاری می خواهم بکنم!»

این استادیار دانشگاه زاهدان در همان آغاز پرسشی مطرح کرد: رابطه ترجمه و استعمار به چه شکل است؟

وی در ادامه، ترجمه را بهترین شکل بازنویسی متن عنوان کرد. شیرخانی چنین بیان داشت: ترجمه گونه ای بازنویسی و گونه ای دخل و تصرف است که در راستای خدمت به قدرت انجام می شود اما باید دید قدرت استعماری و ترجمه چقدر همدست بوده اند؟

او افزود: در ترجمه رباعیات که شماری از صاحب نظران آن را ترجمه ای وفادار نمی دانند، گفته می شود که اثر به دست آمده کارِ شاعری ست که ملهم از شاعر دیگر است.

به گفته این سخنران، فیتزجرالد با آن که نسخه ای از رباعیات در اختیار داشته، به جستجوی خیام فرضی و خیالی خویش برخاست و به شیوه ترجمه آزاد، رباعیات را برگردان کرده است؛ آن هم در زمانی که امپریالیسم و کلکسیون سازی عصر ویکتوریایی از آثار ادبی و هنری، در قرن ۱۹ باب شده بود.

این دانش آموخته زبان و ادبیات فارسی، دیدگاه استعماری ترجمه رباعیات را با بیان این نکته که فیتزجرالد در نظم بخشی نوینی که در رباعیات به وجود آورد تلاش کرده تا مردمان شرقی را بی نظم به تصویربکشد، پی گرفت و در بیان دیدگاهش افزود: در این ترجمه بر خلاف شیوه کار حکیم نیشابور، که اساس نظم بخشی اش حروف ابجد بوده است؛ با ترجمه ای خطی مواجهیم و به دیگر سخن ،گویا جرالد یک روز از زندگی حکیم را به تصویر کشیده است. شیرخانی ادامه داد: شعر با سپیده دم آغاز می شود، سپس با کوزه و باده ادامه می یابد و شباهنگام با اندوه به پایان می رسد که ما در روح رباعیات چنین ساختاری را نمی بینیم.

او مدعی شد: این ترجمه در مجموع کاری برای فرهنگ دریافت کننده است بدون توجه به فرهنگ صادرکننده؛ به دیگر سخن جرالد که فارسی را نه به صورت مستقیم و از راه زندگی در ایران و آداب و فرهنگ این کشور آموخته، بلکه با واسطه آن را از استادش کسب کرده، از فضای فکر، فرهنگ، زیست و جغرافیای شاعر بی خبر و دور بوده است بنابراین در برگردان، دیدگاه خودش را پیاده کرده است و همچنان که در آن دوره کشورها مستعمره انگلیس بوده اند، او نیز با همین رویکرد، به ترجمه دست یازیده و از آن بهره برداری کرده است. شیرخانی علی رغم تاکید آغازین سخنرانی اش بر رویکرد «استعماری» در ترجمه رباعیات خیام، سخنانش را با این نتیجه گیری به پایان رساند که ترجمه متفاوت رباعیات حاصل «تفاوت فرهنگی» بوده است: «یک ترجمه خوب، از یک زبان اصلی، به زبانی دیگر با توجه به پایبندی به فرهنگ و بستر اندیشه ای زبان مبدا اتفاق می افتد چون «تفاوت فرهنگی» می تواند موجب شود که ترجمه با متن اصلی، متفاوت باشد و این همان اتفاقی ست که برای رباعیات خیام نیشابوری افتاده است.»

بومی سازی، التقاط فرهنگی و ترکیب های راهبردی

دکتر محسن مبارکی، سخنرانی از دانشگاه بیرجند با بررسی شماری از ترجمه های فیتزجرالد، مقاله اش را به زبان انگلیسی ارائه داد.

این دانش آموخته زبان و ادبیات انگلیسی هم ضمن صحه گذاشتن بر گفته های سخنران پیشین، با بیان شاهد مثال هایی از متن ترجمه و تطابق میان اصل و برگردان اشعار، به مساله بومی سازی از سوی فیتزجرالد پرداخت و عنوان کرد: به عنوان مثال در رباعی«ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم …» چشم اندازی که فیتز جرالد از خیام می دهد، فردی عیاش و پوچ گراست! او در حالی که در این رباعی هیچ اشاره ای به «شراب ریختن در جام» نشده است، از عبارت «Fill the cup» استفاده کرده است؛ وی افزود: به جز این، به وفور در سایر رباعیات هم می توان نمونه هایی از این نوع، مثال زد.

مبارکی در خصوص التقاط فرهنگی نیز صحبت کرد: قافیه سازی بدون در نظر گرفتن متن و بی توجه به معنا و محتوای اثر کاری ست که فیتزجرالد بی محابا انجام داده است.

این مدرس دانشگاه در خصوص ترکیب های راهبردیِ برساخته یِ ذهنِ فیتزجرالد هم مثال هایی آورد و افزود: ترجمه رباعیات، بازخوانی و بازسرایی آن هاست چرا که تفاوت های فرهنگی غرب و شرق و روح واقعی رباعیات در آن ها لحاظ نشده است.

خدمات متقابل خیام و فیتزجرالد، معرفی و شهرت است

سخنرانان همایش دوزبانه خیام نیشابوری در ارائه مقاله و سخنرانی هایشان، با دید انتقادی به ترجمه فیتزجرالد نزدیک شدند، اما این نکته را نیز از نظر دور نداشتند که خیام از طریق ترجمه رباعیاتش به جهان معرفی شد و هرچند ترجمه ها و نسخه های دیگری هم از این اثر دردست بوده، اما این بازگردان رباعیات به دست فیتزجرالد است که مورد اقبال عمومی واقع شده است.

از دید نگارنده، چه بسا همان دیدگاه شخصی مترجم موجب این حد از اشتیاق و ارتباط با ترجمه رباعیات حکیم نیشابوری را فراهم آورده باشد. آن چه مسلم است، ارتباط مخاطب با یک اثر ادبی یا هنری، در شرایطی از چفت و بست محکم تری برخوردار خواهد بود که مخاطب بداند در چه فضایی به سر می برد یا آن بستر فرهنگی را بشناسد؛ این که در اروپای قرن ۱۹، چگونه می توان انتظار داشت که انگلیسی زبان ها از فرهنگ و شیوه زندگی شرقیان اگاه باشند؟ به نظر می رسد فیتزجرالد با در نظر گرفتن مخاطب غربی، دست به باز سرایی اثری سترگ زده که هم خودش را مشهور کرده است و هم خیام بزرگ را به جهان معرفی کرده است.

ضمن احترام به تلاش های برگزار کنندگان گرامی همایش یادشده و دیدگاه های پژوهشی و علمی مطرح شده در همایش دوزبانه حکیم خیام نیشابوری به نظر می رسد اگر دست‌کم یکی از سخنرانان، از منظری متفاوت به مساله ترجمه رباعیات می پرداخت یا از افراد دارای دیدگاه متفاوت هم در این همایش دعوت می شد، فرصت مقایسه و راستی سنجی برای مخاطبان در فضای علمی موجود بهتر فراهم می شد.

در حاشیه:

حضور چهره های سیاسی، نه تنها فضای همایش را از قالب علمی و پژوهشی خارج کرد، بلکه موجب بی نظمی در برنامه ها شد.

جلسه ای که می توانست با ارائه ۵ مقاله ۲۰ دقیقه ای به صورت منظم و هدفمند برگزار شود، هم با تاخیر آغاز شد و هم پس از ارائه سخنرانی ها و ترک مراسم از سوی سخنران هایی که نامشان در سین برنامه ها گنجانده نشده بود و به گفته رئیس دانشگاه پیش بینی نشده بود! موجب شد تا این همایش برای لحظاتی فضایی نا به سامان را تجربه کند؛ این خروج چهره های سیاسی موجب ترک جلسه از سوی تقریبا نیمی از حاضران شد و ریزش تدریجی مخاطبان تا پایان جلسه چنان بودکه جز برگزار کنندگان و چند مخاطب مشتاق، کسی در سالن باقی نماند و آخرین سخنران با اشاره ای کنایی به این که «حتی دانشجویان هم دیگر در سالن حضور ندارند»، به ارائه مقاله اش پرداخت!

 

 

 

به اشتراک بگذارید:


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.